PLAN:
I. Wstęp:
1. Literatura średniowieczna jako obraz epoki
2. Dzisiejsze spojrzenie na średniowiecze
II. Rozwinięcie:
1. Utwory o charakterze religijnym i filozoficzno-refleksyjnym, nie
mogące podlegać ocenie:
a.) “Legenda o św. Aleksym” – ideał świętego
b.) “Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”
– średniowieczna filozofia życia.
2. Utwory prezentujące określone problemy średniowiecza:
a.) “Satyra na leniwych chłopów” – konflikty średniowiecza
b.) “O zachowaniu się przy stole” – średniowieczny
savoir-vivre
c.) “Pieśń o zabiciu Jedrzeja Tęczyńskiego” – obraz
społeczeństwa
d.) “Pieśń o Rolandzie” – literatura paranetyczna
3. Utwory o charakterze wybitnie rozrywkowym:
a.) “Dzieje Tristiana i Izoldy” – średniowieczny romans
4. Elementy świata przedstawionego w utworach, ich ocena i próba
znalezienia wspólnej płaszczyzny do oceny
a.) problematyka i tematy
b.) bohaterowie
c.) styl pisania utworów podporządkowany poglądom na świat
d.) przekaz moralno-ideowy, wartości duchowe
III. Zakończenie:
1. Utwory, które realizują swój główny cel – przekazanie wartości
duchowych i idei.
2. Umiejętność zrozumienia średniowiecznej literatury i pokonania
bariery wieków.
WYPRACOWANIE:
Twórczość literacka od początków swego istnienia skupiała w sobie całość osiągnięć kulturowych i cywilizacyjnych ludzi żyjących w danej epoce. Stanowi zatem swoisty obraz epoki, dzięki któremu można odtworzyć sposób myślenia i wartościowania tworzących wtedy ludzi. Utwory średniowieczne są bogatym źródłem wiedzy zarówno historycznej, jak i przede wszystkim wiedzy o samych ludziach epoki tak odległej współczesnemu człowiekowi, o ich marzeniach, celach, sposobie pojmowania otaczającej ich rzeczywistości.
Współcześnie epoka średniowiecza jest nie tyle doceniana, co pojmowana jako osobny rozdział w kulturze światowej, mający określone podłoże polityczno-społeczne. Podejmując się wybrania, a więc tym samym oceny, najlepszych i najgorszych utworów, należy mieć świadomość, że dokonujemy tego z perspektywy lat. Trudno jest jednocześnie mówić o pełnym objektywiźmie takiego rozróżnienia, bowiem wybieramy te utwory, które spełniają określone kryteria, nie mogące się pokrywąć z tym co ludzie średniowiecza myśleli o tych utworach. Dlatego na prywatny użytek tej pracy spróbujmy określić podstawowe zasady oceny. Pierwszym kryterium, moim zdaniem, jest wartość artystyczna dzieła. Jest ona niezmienna na tyle, by mogła stanowić element oceny obiektywny dla utworu. Mam tu na myśli nie tyle piękno samo w sobie, lecz całość pracy artystycznej nad dziełem związanej z jego kompozycją, harmonią, użyciem odpowiednich środków, podkreślających główny temat utworu. Kolejnym istotnym elementem, którego nie sposób pominąć, jest przekaz dzieła, a więc to po co ono zostało napisane i jak. Chodzi tutaj głównie o sposób przekazania, trafienia do odbiorcy, z wartościami prezentowanymi przez dzieło. Moim zdaniem, w ocenie powinniśmy pominąć samą ideologię i świat wartości utworu, który może się diametralnie różnić od tego co dziś uważmy za najlepsze (np. ,,Legenda o św. Aleksym”). Dopiero na ostatnim miejscu uwzględnimy wartość ponadczasową dzieła i związaną z tym ocenę subiektywną ze strony współczesnego człowieka.
Dodatkowym kłopotem przed przystąpieniem do wyboru tego najlepszego utworu jest rozległa tematyka dzieł średniowiecznych. Mamy więc utwory o charakterze religijnym, filozoficznym, paranetycznym, związane z określonymi problemami epoki, oraz te rozrywkowe. Utwory o charakterze religijno-filozoficznym nie powinny, według mnie, podlegać ocenie. Prezentują bowiem określone spojrzenie na świat związane ze średniowieczną moralnością i światem wartości, a te właśnie kryteria, jak wcześniej wspomniałem nie powinny być uwzględniane przy ocenie. Do tych utworów zaliczymy przede wszystkim średniowieczną hegiografię, czyli żywotopisarstwo. Tu trudno nie wspomnieć o ,,Legendzie o św. Aleksym”, będącej niewątpliwie utworem reprezentatywnym dla tego gatunku. Polskie przekłady tego dzieła nie pozbawione są kunsztu artystycznego. Legenda stanowi przykład jaką czcią obdarzano świętych i w jaki sposób prezentowano ideał świętego ludziom. Obok dzieł religinych, istnieją również dzieła mające charakter filozoficzny-refleksyjny. Tu wybija się na czołowe miejsce najdłuższy średniowieczny wiersz polski, “Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”. Jest to utwór rozwijający średniowieczne rozważania na temat śmierci. Związane to jest z panującym w średniowieczu strachem przed śmiercią, która przychodziła szybko i niespodziewanie. Zarazy, ciągłe wojny powodowały, że średniowieczni ludzie mogli się jej spodziewać w każdej chwili. ,,Rozmowa …” jest odpowiedzią na frapujące człowieka problemy. Jest to niewątpliwie utwór kunsztowny, lecz ze względu na problematykę i trudności w zrozumieniu, nie budzący zachwytu z mojego punktu widzenia.
Odchodząc od literatury religijno-filozoficznej przechodzimy do utworów świeckich. Tu odnajdujemy utwory o odmiennej tematyce. Pierwszy z nich, który wzbudził moje zainteresowanie to ,,Satyra na leniwych chłopów”. Traktuje on o konflikcie pomiędzy feudalnymi panami, a chłopstwem. W bardzo przystępny, czasem dowcipny sposób autor obnaża wizerunek feudalnego społeczeństwa. Z jednej strony gani chłopów, którzy nie chcą się poddawać woli panów, z drugiej zaś wytyka szlachcie bagatelizowanie problemu. Szczególnie zwraca uwagę sposób przedstawienia problemu. Czuje się spostrzegawcze oko autora zgrabnie wytykającego błędy. Kolejnym utworem zwracającym uwagę jest ,,Wersz słoty”. To swoisty podręcznik savoir-vivre’u. Nie tylko zawiera obyczaje i kulturę dworską. Jego autor Przecław przedstwia również pochwałę kobiet, rzecz niespotykaną w średniowieczu, i sposób zachowania się wobec nich. Niezwykle kunsztowny i elegancki to utwór. Zupełnie inną tematykę prezentuje ,,Pieśń o zabiciu Jedrzeja Tęczyńskego”. To opowieść o największym konflikcie średniowiecza, a raczej o jego skutkach. Konflikt pomiędzy szlechtą, niekiedy biedną, ale posiadającą władzę, a bogatym mieszczaństwem przybiera najostrzejszą formę. Zabicie szlachcica w kościele, prowadzi pod topór kata kilkunastu krakowskich mieszczan. Jeszcze bardziej zyskuje ona na grozie, gdy uświadomimy sobie, że jest to historia prawdziwa.
Największym dziełem średniowiecznej literatury paranetycznej jest ,,Pieśń o Rolandzie”. Prezentuje ona wzorce osobowe rycerza i władcy. Ponieważ nie jest to utwór polski nie można w pełni docenić jego walorów artystycznych. Tym niemniej sposób kompozycji dzieła i sama scena śmierci Roland. to niebywały popis kunsztu przedstawiania symbolicznego. To monument rycerstwa, nie tylko pochwała samej postawy rycerskiej. Jest to utwór wspaniały nie tylko pod względem artystycznym, ale również pod względem umiejętności prezentowania bohatera. ,,Pieśń o Rolandzie” daje podstawę do poparcia tezy, że rycerskość to cecha pożądana również i dziś.
Utworem, który jednak najbardziej mi się podobał wśród średniowiecznej literatury, choć jest to bardzo subiektywny osąd, pozostaną ,,Dzieje Tristiana i Izoldy”. To zadziwiające, że tak stary romans wzbudza i dziś zaciekawienie czytelnika. Być może to efekt nieprzemjającego zainteresowania sztuki tematem miłości, a może wybitnie rozrywkowy charakter utworu. Faktem jest, że niewiele utworów średniowiecznych czytałem z takim zaciekawieniem. Miłość przedstawiona w ,,Dziejach…” to magnes przyciągający dwóch ludzi i prowadzący ich do nieuchronnej śmierci. Miłość rodzi się tu fantastycznie, rozwija, by w końcu przybrać ostateczną formę szalonego uczucia przypominającego czasem huragan, a czasem mającego charakter ,,burzy ogniowej “. Tragiczne dzieje miłości Trisiana i Izoldy Złotowosej są bardzo barwnie opisane, dając trochę namiętności, trochę sensacji, ale również temat do przemyśleń.
To tylko niektóre utwory średniowieczne. Jak widać nie da się ich jednoznacznie ocenić: ten jest dobry, a ten niedobry. Trzeba przeanalizować wspólne elementy tych utworów, a następnie pokusić się o wybranie najlepszych. Poruszana w tych utworach problematyka nie jest (może za wyjątkiem ,,Dziejów Tristiana i Izoldy” ) nam na tyle znajoma, nie spotykamy się współcześnie z konfliktami szlachta-mieszczaństwo, ani poglądy na świat w średniowieczu nie są nam bliskie, gdyż inaczej patrzymy na religię i nasze cele życiowe. Bardzo ważną rolę w literaturze odgrywają bohaterowie, dzięki którym widzimy prawdziwych ludzi średniowiecza. Lecz czy Roland, Aleksy to postacie reprezentatywne? Stajemy przed problemem idealizacji świata przez autorów średniowiecznych. Bohaterowie są wspaniali, czyniący dobro i nie cofającymi się przed niebezpeczeństwami. Mimo to odnajdujemy w nich nie to czego poszukujemy. Nie odpowiadają współczesnym ideałom. Styl pisania w średniowieczu był podporządkowany teocentryzmowi, który zakładał całkowite poporządkowanie Bogu. Wyrazem tego miała być anonimowość autora, który, “nie szukał próżnej sławy”, przez co moim zdaniem utwory sprawiają wrażenie kierowanych do Boga nie do ludzi. Z drugiej strony literatura średniowiecza, w każdym wręcz momencie, zwraca się ku chwale Boga, przypomina to przerwę na reklamę w najciekawszym fragmencie filmu. Jak wcześniej wspomniałem wartosci ideowe nie mogą być z perspektywy wieków składnikiem obiektywnej oceny, lecz nie sposób o nich nie wspomnieć. Propagowanie pewnych wzorców osobowych jest elementem charakterystycznym dla każdej literatury, w średniowieczu rolę tę pełniły legendy o świętych i utwory typu “Pieśń o Rolandzie”. Trudno nie zauważyć jest jednak utworu religijnego, który propagowły wzorzec świętego odmienny od idełu ascety. Są to oczywiście “Kwiatki św. Franciszka”. Tutaj odbiegamy od klasycznej średniowiecznej legendy. Święty jest blisko ludzi, kocha ich, nie jest samotnym pokutnikiem, pomaga w zbawieniu innym. ,”Kwiatki św. Franciszka” to utwór bardziej pasujący do renesansu.
Trudno jest ostatecznie wskazać utwór, który jest najlepszy. Cała literatura średniowieczna obejmuje na tyle szeroką temtykę, iż postawienie na czele jednego utworu byłoby niefortunne. Myślę, że miano utworu, który najlepiej przekazuje swe cele, przyznałbym “Kwiatkom św. Franciszka”, ponieważ są na tyle bliskie czytelnikowi, że dają mu możliwość zrozumienia swej treści. Podobnym utworem, który oddaje swe idee jest “Pieśń o Rolandzie”, w której da się odczuć atmosferę rycerskiego dworu, ze wszystkimi dobrymi i złymi stronami. Jeżeli chodzi o utwór najbogatszy artystycznie to jest nim na pewno, “Bogurodzica” – pieśń piękna, przesycona bogactwem środków artystycznych, pełna patetyczności i wzniosłości. Najbardziej jednak pasującym do współczesnego czytelnkia masowego są “Dzieje Tristiana i Izoldy”. To utwór, który stwarza niewyczerpane głębie do poznania, odnoszący się do tak wspaniałego uczucia jakim jest miłość. To po prostu dzieło ponadczasowe. Wystarczy zmienić imiona bohaterów, miejsce i czas zdarzeń, a otrzymujemy historię miłosną o wiele bardziej interesującą od Harlequina.
Ta ocena jest jednak bardzo subiektywna. Każdy z utworów średniowiecznych jest bowiem arcydziełem. Cała sztuka polega na odnalezieniu tego co najważniejsze: serca i pracy ludzkiej włożonej w tworzenie dzieła. Dopiero bowiem to daje możliwość zrozumienia duszy artysty. Nie ważne, co nam się podba, ważne jest, że potrfimy docenić trud artysty.

Ganelon wraca do Karola Wielkiego z informacją, że Marsyl zgadza się poddać i przyjąć chrześcijaństwo. Realizuje też zdradliwy plan ? Roland, stając na czele kwiatu frankońskiego rycerstwa, prowadzi tylną straż armii cesarza. W tym czasie na dwór Marsyla zjeżdżają się jego poddani i szykują do napaści na oddział dowodzony przez hrabiego Rolanda. Wkrótce stutysięczna armia Marsyla atakuje dwudziestotysięczny oddział Rolanda. Zanim dochodzi do bitwy, Oliwier (przyjaciel hrabiego) prosi o zadęcie w róg i tym samym wezwanie na pomoc głównej części wojsk Karola Wielkiego. Roland odmawia jednak, uznając taki czyn za niegodny rycerza. Arcybiskup Turpin błogosławi wojska i rozpoczyna się bitwa. Frankowie ze swoim okrzykiem bojowym (Montjoie!) ruszają do ataku. Początkowo walka wygląda w ten sposób, że najdzielniejsi rycerze frankońscy zabijają głównych dowódców saraceńskich. Następnie wygrywać zaczynają też poddani Marsyla. Rycerze walczą konno, wpierw przy pomocy kopii, następnie mieczy. Roland, Oliwier, arcybiskup Turpin i inni Frankowie dokonują nieprawdopodobnych, heroicznych czynów. Kiedy Roland widzi, że ginie coraz więcej Franków, chce zatrąbić w róg i wezwać pomoc. Tym razem jednak Oliwier, powołując się na honor i dumę rycerską, powstrzymuje go od tego. Roland przekonany przez arcybiskupa Turpina dmie jednak w róg.

Karol Wielki słyszy to i chce spieszyć z pomocą. Ganelon namawia go, aby nie jechał. Cesarz jednak karze uwięzić zdrajcę, a sam rusza z pomocą oddziałowi tylnej straży. W tym czasie trwa bitwa, Roland potyka się z królem Marsylem i ucina mu prawą rękę. W wyniku tego król Saragossy uchodzi z pola walki, ale Saraceni atakują dalej. W końcu giną rycerze frankońscy, ginie Oliwier. Na polu bitwy pozostają Roland i Turpin. W międzyczasie zostaje zabity koń hrabiego, Wejlantyf. Kiedy do wąwozu Roncevaux zbliża się z pomocą Karol Wielki, Saraceni wycofują się. Turpin zostaje śmiertelnie ranny, a Roland chodząc wyczerpany walką i poraniony po polu bitwy, układa ciała poległych rycerzy frankońskich. Turpin modli się i umiera. Roland również czuje, że jego śmierć jest blisko. Zabija Saracena, który chce pozbawić go broni, a następnie próbuje zniszczyć swój miecz, Durendal. Nie udaje mu się to jednak. Wchodzi na wzgórze i układa się pod drzewem, obok czterech głazów. Pod swoim ciałem umieszcza róg oraz miecz. Dokonuje skróconego aktu pokuty, obraca twarz w kierunku Hiszpanii i umiera. Jego dusza zostaje zabrana do nieba przez aniołów.

Na pole bitwy przybywa z armią Karol Wielki. Widząc, że nie przeżył żaden frankoński rycerz, wyrusza w pościg za uciekającymi Saracenami. Niebawem ma jednak nastać noc. Cesarz modli się i prosi Boga o to, aby dzień trwał dłużej. Staje się cud ? zmrok nie nadchodzi, aż do czasu, kiedy Karol Wielki nie pomści śmierci bohatera. Po tym odbywa się pogrzeb Roland. i innych poległych rycerzy. Karol Wielki walczy jeszcze z kolejnymi wojskami Saraceńskimi, dowodzonymi przez emira Baliganta. Mimo że wrogowie mają przewagę liczebną, wygrywa całą wojnę. W końcu powraca do Akwizgranu (stolicy Franków). Tam oddaje pod sąd zdrajcę Ganelona, a następnie wymierza mu okrutną karę.
Twórca Pieśni o Rolandzie jest nieznany. Istnieją wskazówki na jego temat. Jednak jednoznacznie nie jesteśmy w stanie określić, kim był. W tekście utworu pojawiają się dwie sprzeczne ze sobą wzmianki, mogące świadczyć o autorze utworu. Bez wnikania, w jaki sposób ów tajemniczy ?szlachetny Idzi? przeżył bitwę, w której zginęli wszyscy Francuzi (chyba że był Saracenem), można przypuszczać, że jest on autorem poematu i sprytnie ukrył swoje imię między jego wersami. Można jednak mniemać również (i jest to bardziej prawdopodobne), że autor poematu tylko się na Idziego powołuje. Wówczas jest to środek stylistyczny, mający na celu uwiarygodnienie snutej historii wobec czytelnika czy słuchacza utworu. Nie ma jednak potwierdzenia, co do autorstwa Turolda. Nie ma nawet informacji, kim był. Patrząc na drzewo genealogiczne dynastii Karola Wielkiego, można znaleźć to imię. Turold żył w IX wieku, pochodził z Renes i był mężem wnuczki Karola Wielkiego. Gdyby jednak chodziło o tego Turolda, świadczyłoby to o tym, że utwór powstał znacznie wcześniej niż się współcześnie uważa. Niektórzy badacze twierdzą, że autorami Pieśni o Rolandzie mogli być biskup Bayeux lub opat Malmesbury. Teorie te są jednak równie niesprawdzone, jak powyższe.

Hrabia Roland to główny bohater napisanej w XI wieku przez nieznanego autora Pieśni o Rolandzie. Jest siostrzeńcem cesarza Karola Wielkiego, posiadaczem licznych ziem i wzorowym poddanym. Stanowi uosobienie ideału średniowiecznego rycerza. W utworze przedstawiony jest po raz pierwszy w pieśni VIII (8), natomiast umiera w pieśni CLXXVII (177). W dziele znajduje się też opis jego pogrzebu. Później bohater jest wspominany prawie do końca utworu. Najwięcej o postaci dowiadujemy się, kiedy dowodzi tylną strażą armii Karola Wielkiego.

Charakterystyka zewnętrzna
W Pieśni o Rolandzie nie ma bezpośredniego opisu głównego bohatera. Nie znajdujemy w utworze charakterystyki zewnętrznej Roland. przed bitwą w wąwozie Roncevaux. Najwięcej wiemy o wyglądzie bohatera, kiedy walczy. Jedzie na swoim koniu, Wejlantyfie. Odziany jest w pięknie zdobiącą go zbroję, na nogach ma szczerozłote ostrogi, pomagające popędzać wierzchowca, a na głowie hełm ozdobiony złotem i klejnotami. Początkowo walczy przy pomocy włóczni, do której przypięty jest biały proporzec z frędzlami. Kiedy roztrzaskuje włócznię na wrogach, dobywa swojego miecza, Durendala. Poza tym Roland ma przy sobie róg. Być może ma również łuk, który dostał od Karola Wielkiego jako dowódca tylnej straży (podczas bitwy nie używa go jednak). Kiedy Roland walczy, jest rozpoznawany nawet przez Saracenów, którzy nigdy wcześniej go nie spotkali. Twarz bohatera jest jasna oraz roześmiana i jednocześnie harda, ciało prezentuje się szlachetnie, a spojrzenie i postawa są piękne. Im dłużej Roland potyka się z nieprzyjaciółmi, tym bardziej ostrze jego miecza i zbroja są zabryzgane krwią. Ciało natomiast jest mokre od potu i rozpalone. Kiedy bohater dmie w róg, aby wezwać cesarza wraz z główną armią, robi to tak mocno, że jego wezwanie słychać na odległość trzydziestu mil. Jednocześnie jednak odczuwa wielką mękę, lęk i ból. Pęka mu skroń, a z ust tryska krew. Gdy Roland umiera, jego twarz traci barwę i bohater czuje, że mózg wylewa mu się uszami. Kładzie się na zielonej trawie. Pod ciałem umieszcza miecz i róg, a twarz obraca w kierunku Hiszpanii.

Charakterystyka wewnętrzna
Opis cech charakteru Roland. jest w utworze pełniejszy niż opis jego wyglądu. Bohater to wierny poddany Karola Wielkiego, dzielny wojownik i oddany Bogu chrześcijanin. Określany jest jako: ?mężny?, ?dzielny?, ?wspaniałego serca?, ?wódz?, ?szlachetny rycerz?, ?tęgi rycerz?, ?zacny hrabia?, ?potężny hrabia?, ?dobry wasal?, ?pyszny?, ?pyszniejszy od lwa lub leoparda?. O oddaniu Roland. wobec cesarza świadczy to, że zgadza się on podjąć niebezpieczną misję dowodzenia tylną strażą. Walczy też w imieniu Karola Wielkiego, zdobywając dla niego nowe ziemie i bogactwa. Jako wojownika Roland. cechuje odwaga, waleczność i pycha. Przywiązany jest on do swoich atrybutów rycerskości ? miecza i konia. Dba o honor rycerski i nie wzywa pomocy, chcąc sam walczyć z wrogami i okryć się z tego powodu chwałą. Roland jest tak sławnym rycerzem, że jego poddani go kochają i szanują, wrogowie podziwiają, a ojczym, Ganelon nienawidzi. Bohater dba o swoich towarzyszy broni. Po zabitym Olivierze płacze, układa zwłoki poległych i modli się za ich dusze. Będąc chrześcijaninem, hrabia Roland walczy z poganami w imieniu Boga. Modli się i odmawia pokutę. Wierzy, że prawo boskie jest po stronie jego i jego oddziałów. Umierając odwołuje się do Boga ? swojego najwyższego suwerena. Jego dama serca ? Oda pada nieżywa na wieść o jego śmierci. Bohater Pieśni o Rolandzie jest średniowiecznym wzorem rycerza. Uosabiał cnotę, a jego postępowanie było warte naśladowania.

Umieranie w średniowieczu
Ludzie średniowieczna zainteresowani byli tematem śmierci. Sztuka dobrego umierania (czyli z łaciny ars bene moriendi) była skodyfikowana. W późnym średniowieczu pisano nawet specjalne traktaty. Chrześcijanie, aby uzyskać wieczne szczęście w życiu pośmiertnym (co więcej ? nie być potępionymi), musieli odchodzić według określonych reguł. Ważne w akcie umierania było to, aby przy konającym był kapłan lub ktoś bliski. Sam proces umierania polegał na przechodzeniu przez pięć pokus diabelskich. Każdej z tych pokus odpowiadała pokusa anielska. Zadaniem konającego było oparcie się pokusom diabelskim.
Uważam, że jest to postać godna nasladowania , z której ludzie powinni brać przykład.Mysle również , ze Roland był bardzo honorowym patriotom.

Przekład “Bogurodzicy”*

Bogarodzico dziewico, przez Boga wysławiona Maryjo,
przez twego Syna Pana, matko wybrana Mario,
zyskaj nam, spuść nam.
Panie zmiłuj się.

Przez Twego Chrzciciela, synu Boga
usłysz głosy, napełnij myśli człowiecze,
usłysz modlitwę, którą zanosimy,
racz dać to, o co prosimy.

Na świecie dostatni pobyt,
po życiu rajskie przebywanie.
Panie zmiłuj się.

Tematem pieśni jest prośba zanoszona przez wiernych do Matki Bożej i Jana Chrzciciela o wstawiennictwo u Boga. Proszą o dostatnie życie i spełnienie wieczne.
Pieśń jest hymnem, utrzymanym w nastroju podniosłym, patetycznym. Decyduje o tym zapis próśb. Ma charakter apostroficzny.
Autorem “Bogurodzicy” był na pewno człowiek wykształcony, miłośnik piękna. Świadczy o tym wersyfikacja i organizacja stylistyczna pieśni.
Strofy zbudowane są podobnie, dwa wersy dłuższe, następne krótsze. Utwór ma budowę apostroficzną, występuje przyśpiew (refren) Kyrieleison. Autor wprowadził rymy zewnętrzne: sławiena, zwolena, bożycze, człowiecze oraz wewnętrzne: Bogurodzica dziewica, syna Gospodzina. Środki wyrazu artystycznego – leksykalne: Bogiem sławiena, matka zwolena, myśli człowiecze, oraz składniowe: wykrzyknienia, zdania wykrzyknikowe, apostrofy, np. usłysz głosy, napełń myśli, słysz modlitwę, dać racz.

* – jest to jeden z kilku przekładów Bogurodzicy, bardzo często występuje jednak przekład:

Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja,
u twego syna Gospodzina, matko zwolena, Maryja!
Zyszczy nam, spuści nam.
Kyrieleison.

Twego dziela Krzciciela, bożycze,
usłysz głosy, napełń myśli człowiecze.
Słysz modlitwę, jąż nosimy,

a dać raczy, jegoż prosimy:
a na świecie zbożny pobyt,
po żywocie rajski przebyt.
Kyrieleison.

Aleksy przez lata odmawiał sobie przyjemności i wygód życiowych, praktykując umartwianie ciała. Starał się do minum ograniczyć ziemskie rozkosze, aby zaskarbić sobie przed Bogiem rozmaite zasługi. Na ziemiach, po których wedrowal, slawa jego swietosci rozniosla sie szeroko. Aby uniknac rozglosu i ludzkich pochwal, Aleksy, który na chwale Boga pragnal zyc w ukryciu, powrócil do Rzymu i na nowo zamieszkal pod schodami domu własnego ojca. Nie dał sie jednak nikomu poznać i przez szesnaście lat, jako żebrak żywiący sie resztkami z pańskiego stołu, znosił w duchu wszelkie upokorzenia, cierpienia i niewygody. Dopiero przed śmiercią napisał do rodziny list, w którym przedstawił im całe swoje życie.

Moje zdanie na temat postawy św. Aleksego jest negatywne. Pomimo tego, że wszystkie jego czyny były spowodowane miłością do Boga i chęcia zbliżenia się do niego, nie zauważa wielu istotnych rzeczy. Opuścił rodzinę bez ani słowa informującego o jego zamiarach. Opuszcza on także żonę w dniu zaślubin, niszcząc tym samym jej życie (Famijana nie mogłaby kolejny raz wyjść za mąż). Krzywdzi ludzi najbardziej go kochających.

O wiele bardziej przypadła mi do gustu postawa św. Franciszka, który także był średniowiecznym ascetą. Pokazał on na swoim przykładzie, że życie ascety nie musi być bezustannym zamartwianiem się i doznawaniem bólu. Udowadnia, że będąc ascetą można jednocześnie kochać świat i cieszyć się życiem. Św. Franciszek pokazał, że ubóstwo nie musi być tylko cierpieniem i przedmiotem wzgardy, co prezentował św. Aleksy. Słusznie uważał, że wszystko co stworzył Bóg jest piękne i godne miłości.

W mojej opini postawa świętego Aleksego nie jest wzorem, który byśmy mogli naśladować bez zastanowienia. Skrzywdził on wiele bliskich sobie ludzi. Jednak jego niestrudzone dążenie do celu i sam obrany cel ? jest godne ogromnego szacunku.

Jan Kochanowski, znakomity twórca epoki renesansu i prekursor nowej, świeżej myśli w polskiej literaturze, we wszystkich swoich tekstach przedstawiał artyzm języka, składni oraz pomysłowości w doborze formy literackiej do treści utworu. Szczególnie uwidocznione jest to w całym cyklu „Pieśni”, gdzie chwalił życie zgodne z rytmem przyrody, z dużym wpływem myśli stoickiej i epikurejskiej.
W „Pieśni 3” podmiot liryczny, którym jest Jan Kochanowski, podejmuje temat wina i uciechy biesiadnej. Już w pierwszym fragmencie, gdzie w rozbudowanej metaforze mówi: „Dzbanie mój pisany/ dzbanie polewany,/ bądź płacz, bądź żarty, bądź gorące wojny,/ bądź miłość niesiesz albo sen spokojny”, wymienia wszelkie cechy wina jako napoju „pokoju i wojny”. W następnym fragmencie bardzo uwidacznia się myśl epikurejska utworu, którą poeta często podkreśla: „Jakkolwiek zwano/ wino, co w cię lano,/ Przymkni się do nas a daj się nachylić:/ chciałbym twym darem gości swych posilić”. Podmiot liryczny przedstawia wino jako napój zmieniający ludzi i ich poglądy, co opisuje w następnym fragmencie: „I ten cię nie minie,/ Choć kto mądrym słynie:/ Pijali przedtym i filozofowie,/ A przedsię mieli spełna rozum w głowie” Zwroty poety bezpośrednio do wina sprawiają, iż cały utwór cechuje się mnogością środków stylistycznych, przede wszystkim apostrof oraz personifikacji. Doskonale uwidocznione jest to we fragmencie: „Ty zmiękczysz każdego,/ nastateczniejszego”. Poeta zwraca uwagę na zdradliwą cechę wina, które rozwiązuje języki i wydobywa z ludzi ich ukryte oblicze: „Ty mądrych sprawy i tajemną radę/ na świat wydawasz przez twą cichą zdradę”, ponadto poprzez metaforę przedstawia wino jako napój o szczególnych właściwościach, między innymi pocieszający smutnych: „Ty cieszysz nadzieją/ serca, które mdleją”. Poeta poprzez metaforę w następnym fragmencie zwraca również szczególną uwagę na zmiany, jakie zachodzą w ludziach w stanie upojenia (zwykle czują się bardziej odważni): „Ty ubogiemu przyprawujesz rogi,/ że mu ani król, ani hetman srogi”. Ostatnie wersy pieśni stanowi rozbudowana apostrofa do wina, w której jednocześnie poeta zawiera epikurejską pochwałę biesiady: „Trzymaj się na mocy,/ Bo cię całej nocy/ z rąk nie wypuścim, aż dzień, jako trzeba/ gwiazdy rozpędzi co do jednej z nieba”.
„Pieśń 3” ma regularną budowę stychiczną, a rymy parzyste powodują charakterystyczną rytmizację i melodyjność utworu. Jan Kochanowski do tak błahej i sielankowej treści musiał dostosować odpowiednią formę, co mu się w pełni udało. W bardzo przemyślany sposób poeta operuje poszczególnymi środkami stylistycznymi, jego zwroty są kierowane bezpośrednio do wina, a w sposób pośredni do odbiorcy (przykład liryki pośredniej, opisowej). Utwór ten w całości stanowi pochwałę biesiady, zgodnie z filozofią epikurejską, której wpływy są niezwykle dostrzegalne i jednoznaczne w pieśniach oraz fraszkach Kochanowskiego. Inwersje oraz przerzutnie są typowymi cechami składni utworów poety z Czarnolasu („Dzbanie mój pisany”, „Bo cię całej nocy/ Z rak nie wypuścim”), powodującymi charakterystyczną rytmizację pieśni.
Jan Kochanowski poprzez tworzenie charakterystycznej składni oraz pewnych form fleksyjnych (neologizmów nieskażonych dialektyzmami) dokonał ogromnego wkładu w kształtujący się wówczas polski język literacki. W zakresie fonetyki nie ulegał żywym w języku codziennym właściwościom regionalnym czy gwarowym, przede wszystkim ograniczając lub eliminując użycie takich form we własnej twórczości. Wiele faworyzowanych przez niego nowych form upowszechniło się w języku codziennym i literackim. Umiarkowana archaizacja utworów powoduje lekkość i przejrzystość formy.
Poeta z Czarnolasu potrafił doskonale zachować proporcje między treścią a formą, czego przykładem jest „Pieśń 3”.

Głównymi cechami tej epoki są:
·UNIWERSALIZM- językiem urzędowym, językiem liturgii i teologii była łacina, we wszystkich krajach podobnie pojmowano świat, Boga i człowieka, wytworzyła się podobna nauka, sztuka i literatura.
·TEOCENTRYZM- centrum zainteresowania stanowi Bóg, który stworzył świat i ludzi, uosobienie dobra, piękna, prawdy. Podporządkowywano mu wszystkie dziedziny życia i działalności człowieka. Wykształciła się dominująca władza Kościoła (spór o inwestyturę, wyprawy krzyżowe). Teologia, szczególnie od czasów renesansu XII wieku, stanowiła główny obiekt zainteresowania uczonych średniowiecznych. Na światopogląd ludzi średniowiecza wpływała eschatologia chrześcijańska, która podkreślała konieczność nieustannej pamięci o śmierci oraz przedstawiała podwójny obraz rzeczywistości- świat widzialny i niewidzialny. W taki sposób odczytywano Pismo Święte oraz literaturę. W początkowym okresie w teologii dominował augustynizm opierający się na dziełach późnoantycznego pisarza i filozofa św. Augustyna. Koncepcja ta została wyparta w ciągu XII i XIII wieku przez nawrót do arystoteleizmu oraz w wyniku narodzin tomizmu i filozofii scholastycznej (św. Tomasz z Akwinu).
·CHARAKTER ANONIMOWY literatury miał na celu odwrócenie uwagi od autora, a skupienia jej na dziele podporządkowanym treścią do osoby Boga, wymagającej największego zainteresowania lub ideologii średniowiecznej.
·TAJEMNICZOŚĆ, MAGIA, MISTYCYZM- była to bardzo ważna cecha średniowiecza, nawiązywała do ingerencji Boga w losy ludzkie, różne znaki boskie w postaci zjawisk przyrody, magia liczb i ich symbolika.

Do XIII wieku tworzono w stylu romańskim, natomiast reforma Kościoła w XI wieku i renesans XII wieku doprowadziły do wykształcenia się stylu gotyckiego.

GŁÓWNE ZJAWISKA LITERACKIE
Człowiek Średniowiecza studiował literaturę w ramach dwóch spośród sztuk wyzwolonych- gramatyki i retoryki. Uczeni średniowieczni skromnie określali się wobec autorów antycznych jako „karły siedzące na barkach olbrzymów” (Bernard z Chartes, XII wiek), choć podkreślali również swoją wyższość byciem chrześcijanami. Literatury pisane w językach wernakularnych (?narodowych”) wyodrębniły całkiem nowe formy wypowiedzi artystycznej. Na kształt piśmiennictwa miały wpływ przemiany ówczesnych społeczeństw, dlatego nie istniał jeden, wspólny dla całej epoki, zespół wzorców osobowych. Rycerz z „Pieśni o Rolandzie” (XI) różni się od rycerzy z „Opowieści kanterberyjskich” Chaucera (XIV).
Pod wpływem ars dictandi utwory odznaczały się wyraźnym rytmem, stosowaniem rymów, regularnym podziałem zdań i większych części kompozycyjnych. Dominującymi gatunkami prozatorskimi były żywoty świętych, kazania, listy i gesta, opiewające czyny władców. Po założeniu wielkich uniwersytetów pojawiły się gatunki prozy naukowej, m.in. traktaty, encyklopedie i summy (Pierre Abrelard, św. Tomasz z Akwinu). Natomiast komedia i tragedia znikły zupełnie, w ich miejsce pojawiły się: dramat liturgiczny, misterium i moralitet. Stało się tak z powodu ścisłego powiązania dramatu z religią. Niemal cała poezja średniowieczna była przeznaczona do śpiewania. Łacińską poezję świecką uprawiali goliardzi (wędrowni studenci), których interesowała miłość, uczty, co odzwierciedliło się w cyklu Carmina burana. W XI wieku pojawiła się chanson de geste, odmiana epiki francuskiej, której najwybitniejszym przekładem jest „Pieść o Rolandzie”. Nieco później francuscy truwerzy komponowali poematy na kanwie wątków celtyckich („Rycerze Okrągłego Stołu”, „Dzieje Tristana i Izoldy”). W XI i XII wieku rozkwit przeżywała literatura Prowansji (trubadurzy), gdzie komponowano pieśni liryczne. W tym czasie narodził się sonet i inne gatunki wykorzystywane w liryce miłosnej. Wielką popularnością cieszyło się arcydzieło Dantego „Boska komedia”.

POLSKIE ŚREDNIOWIECZE
Wiele dzieł z tego okresu zaginęło, nie wiadomo też, na ile zachowane dzieła są reprezentatywne dla tamtej epoki.
·X- XII wiek wczesne średniowiecze
·XIII- XIV wiek dojrzałe średniowiecze
·XV i I połowa XVI wieku późne średniowiecze.
Dopiero w XII wieku pojawiają się i rozwijają miejscowe środowiska literackie. Benedyktyni spisali pierwsze polskie roczniki, chociaż pierwszą kronikę polską napisał Gall Anonim. Zredagowano również żywot św. Wojciecha i sekwencję, śpiewaną podczas obrzędów ku jego czci. Wincenty Kadłubek stworzył na przełomie XII/XIII wieku kronikę, która zdobyła ogromne uznanie. Okres dojrzałego średniowiecza przyniósł pierwsze dzieła pisane po polsku („Bogurodzica”, „Psałterz Floriański”- przekład, „Kazania Świętokrzyskie”) oraz szereg pieśni religijnych. Nadal dominowała literatura łacińskojęzyczna. W związku z kanonizacją św. Stanisława Wincenty z Kielczy (XIII wiek) napisał żywoty tego świętego oraz pieść „Gaude Mater Polonia”. Późne średniowiecze bywa nazywane „złotą jesienią polskiego średniowiecza” z powodu wielkiego bogactwa piśmiennictwa XV i XVI wieku („O zachowaniu się przy stole” Przecława Słoty, „Pieść o zabiciu Jędrzeja Tęczyńskiego”, „Satyra na leniwych chłopów”, „Pieśń o Wiklefie” Jędrzeja Gałki). Nowe nurty religijne znalazły swoje odbicie w pieśniach („Posłuchajcie bracia miła”). Poezja podejmowała problematykę dobrej śmierci („Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”), kształtowała też wzorce osobowe za pośrednictwem wierszowanych żywotów świętych („Legenda o św. Aleksym”). Kształtuje się również polskojęzyczna literatura apokryficzna („Rozmyślania przemyskie” XV, „Żywot Pana Jezusa Krysta” Baltazara Opiecia 1522 rok)najstarsze zachowane do dziś misterium napisał Mikołaj z Wilkowiecka („Hisoryję o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim”). Rozkwit przeżywała epistolografia i historiografia (Jan Długosz). Już wtedy wygłaszane pochwały wiedzy i literatury znamionowały nadejście nowych czasów.

Bulla gnieźnieńska
Jest to dokument z połowy XII wieku, datowany na rok 1136. Stanowi potwierdzenie przez papieża Innocentego II stanu posiadania arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Rejestr dóbr zawiera około czterystu nazw miejscowości oraz osób

Bogurodzica
Jest to najstarsza zachowana polska pieśń.. Datowanie pieśni jest sporne; mogła powstać między XI a XIV stuleciem, najprawdopodobniej – na przełomie XII i XIII wieku. Dotyczy to dwóch najstarszych strof; pozostałe, systematycznie dopisywane, są oczywiście późniejsze. Najstarszy zachowany odpis utworu to tzw. tekst krakowski; odnaleziono go w zbiorze łacińskich kazań z początku XV wieku.

Kazania świętokrzyskie
Ten zbiór kazań to najstarszy zabytek polskiej prozy, pochodzący z XIV wieku. Zachował się i został odnaleziony dzięki szczęśliwemu przypadkowi. Mianowicie karty pergaminowe, na których zapisano te kazania, nie uległy całkowitemu zniszczeniu, jak wiele innych, ale posłużyły – po pocięciu na paski – do oprawienia łacińskiego kodeksu, pochodzącego z klasztoru benedyktynów na Łysej Górze. XV-wieczny introligator wykorzystał drogi materiał, jakim był pergamin; dla nas bezcenny jest zapisany na nim tekst. Niestety, nie zachował się on w całości, brakuje części kart, które posłużyły być może do oprawy innej książki. Język zabytku jest dość archaiczny, zachowane są np. stare formy czasu przeszłego .Zabytek zapisany został w małopolskiej odmianie polszczyzny, stylem uczonym, tekst był przeznaczony dla wykształconego odbiorcy.

Kazania gnieźnieńskie
Z początku XV wieku pochodzi zbiór 103 kazań łacińskich i 10polskich. Kazania łacińskie zawierają liczne glosy polskie. Zabytek pochodzi z Wielkopolski, na co wyraźnie wskazują cechy językowe (formy chwała czy ogniewi ). Przechowywany jest w Bibliotece Kapitulnej w Gnieźnie. W tekście nie spotkamy tylu archaizmów, co w Kazaniach świętokrzyskich (choć zachowały się np. formy liczby podwójnej); styl jest bardziej swobodny (przykład średniowiecznego języka mówionego), kazania adresowane były do przeciętnego, niewykształconego odbiorcy.

Psałterz floriański
XIV-wieczny przekład psałterza, odnaleziony w bibliotece klasztornej w St. Florian w Austrii, jest najstarszą odnalezioną książką polską. Jest to pięknie iluminowany rękopis, zawierający tekst w językach: polskim, niemieckim i łacińskim. Psałterz mógł być przeznaczony dla królowej Jadwigi; ukończony został jednak po jej śmierci. Ostatnia część dzieła nie jest już tak staranna jak poprzednia. Język tekstu jest dość archaiczny,

Biblia królowej Zofii (szaroszpatacka)
Z połowy XV wieku pochodzi przekład Biblii, z którego zachowało się 185 kart; dokonano go dla żony Władysława Jagiełły, Zofii. Zabytek odnaleziono w węgierskiej miejscowości Sarospatak; rękopis znajdował się tam do końca ostatniej wojny. Obecnie zaginiony; dysponujemy przedwojenną fotokopią. Tłumacz podczas pracy posługiwał się, jako wzorem, przekładem czeskim, stąd liczne czechizmy w tekście zabytku Z cech językowych warto jeszcze zauważyć jednoczesne występowanie form starszych i nowszych

Psałterz puławski
Tekst ten pochodzi z końca XV wieku. Jest to pięknie ilustrowany przekład psałterza, zawierający objaśnienia psalmów. Pochodzi z Biblioteki Czartoryskich w Puławach. W pisowni warto zauważyć fakt odróżniania od siebie dwóch nosówek. Jest to zabytek o językowych cechach wielkopolskich.

“Posłuchajcie bracia miła”
Tekst utworu “pochodzi z lat 70-tych wieku XV. Znajdował się w bibliotece w Górach Świętokrzyskich stąd inna nazwa “Lament świętokrzyski”. Jest to najpiękniejsza pieśń religijna z XV wieku godna porównania z “Bogurodzicą”.

“Legenda o świętym Aleksym”
to wiersz staropolski, którego zapis pochodzi prawdopodobnie z 1454 roku. Opiera się na wzorze francuskim lub włoskim. Pierwotna wersja utworu powstała w V-VI wieku w Syrii, skąd około wieku X przeszła do Europy Zachodniej. Odtąd zaczęły powstawać liczne redakcje żywota świętego Aleksego, spisywane po łacinie i w językach narodowych.

“Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią”
to najdłuższy polski wiersz średniowieczny. Rękopis powstał w latach 1463-1465. Jest to utwór moralizująco-dydaktyczny, podejmujący popularną w średniowieczu myśl memento mori.. Zawiera charakterystyczne dla ówczesnej epoki przeświadczenie o nieuchronnym końcu życia wszystkich ludzi.

Kronika Thietmara
Kronika biskupa niemieckiego Thietmara pochodzi z XI wieku i zawiera m.in opis wojen niemiecko-polskich; we fragmentach tych występują nazwy polskie (np. Dziadoszycy, Ślężanie, Głogów, Wrocław, Odra, Bóbr ), silnie zniekształcone.

• „Księgi henrykowskie” – kroniki klasztoru cystersów z Henrykowa na Dolnym Śląsku. W zapisach z 1270 r. pojawia się pierwsze zdanie w języku polskim: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj” (czyli: daj, niech ja pomielę [na żarnach], a ty odpoczywaj). Tak powiedział do swej zmęczonej żony niejaki Boguchwał. Językoznawcy spierają się, czy pragnął jej w ten sposób pomóc, czy może chciał pokazać, jak się to robi.