Głównym problemem utworu jest ukazanie różnorodnych antagonizmów: między Rosją a Polską, między despotyzmem a wolnością, między dobrem a złem. Despotyzm władców stał się motorem ówczesnych dziejów, panoszy się żądza władzy i ucisk narodów.

Jedynym łącznikiem między częścią drugą i czwartą “Dziadów” a częścią trzecią jest postać Gustawa, który przeżywa w celi klasztoru bazylianów znamienne przeistoczenie. Słowa wypisane na ścianie celi “Gustaw umarł, narodził się Konrad” mają znaczenie symboliczne. Informują, że nieszczęśliwy kochanek Gustaw staje się bojownikiem o wolność swego narodu. To przeobrażenie było charakterystyczne w ogóle dla polskiego
bohatera romantycznego, u którego romantyczna miłość schodziła na drugi plan, ponieważ głównym celem stała się walka arodowowyzwoleńcza. Bezpośrednim bodźcem do napisania “Dziadów” cz.III był upadek powstania listopadowego, poeta jednak, który nie brał udziału w powstaniu, opisał w utworze wydarzenia wcześniejsze, w których uczestniczył, związane z procesem filaretów w Wilnie. Dedykacja, zamieszczona na wstępie dzieła, brzmi: “Świętej pamięci Janowi Sobolewskiemu, Cyprianowi Daszkiewiczowi, Feliksowi Kółakowskiemu spółuczniom – spółwięźniom – spółwygnańcom za miłość ku ojczyźnie – prześladowanym, z tęsknoty – ku ojczyźnie – zmarłym w Archangielu – na Moskwie – w Petersburgu, narodowej sprawy męczennikom poświęca autor”.

Poeta przedstawił martyrologię polskiej młodzieży, scharakteryzował zróżnicowane pod względem poglądów i postawy ideologicznej społeczeństwo polskie, ukazał metody działania carskich urzędników.

„Bo słuchajcie i zważcie u siebie,
Że według Bożego rozkazu:
Kto za życia choć raz był w niebie,
Ten po śmierci nie trafi od razu”.

Gustaw, który zginął śmiercią samobójczą musi teraz zgodnie z wierzeniami ludowymi powracać co roku w zaduszki na ziemię , aby odbyć pokutę.

Kolejną postacią wykreowaną przez Adama Mickiewicza jest bohater wallenrodyczny. Jego pierwowzór stanowi Konrad Wallenrod – tytułowy bohater powieści poetyckiej . Jest to człowiek rozdarty wewnętrznie, ponieważ musi wybrać między miłością do kobiety a miłością do ojczyzny. Prowadzi dostatnie życie z Aldoną, jednak nie może być z nią szczęśliwy , gdyż widzi jak Litwa upada:
„nie zaznał szczęścia w domu, bo go nie było w ojczyznie”.
Wybiera miłość do ojczyzny wiedząc, że przekreśli to jego życie rodzinne. Drugim jego dylematem jest wybór między etyką rycerska a walką poprzez podstęp i zdradę. Musi wyrzec się swoich zasad i idei (honorowość, szlachetność i uczciwość) ,ponieważ wie, że jest to jedyna droga do zwycięstwa. Mimo ciągłych wyborów w głębi duszy na zawsze pozostaje średniowiecznym rycerzem. Popełnia samobójstwo, bo trudne wybory okazały się być dla niego destrukcyjne: nie mógł być z Aldoną, nie mógł walczyć honorowo, stracił możliwość uczuciowego i szlachetnego życia. Wygrał to o co walczył, lecz przegrał swoje własne życie.

Następną postacią stworzoną przez Adama Mickiewicza jest Jacek Soplica, który jest głównym bohaterem epopei „Pan Tadeusz”. Stanowi on kolejne wcielenie bohatera romantycznego. Jacek za młodu był typowym sarmatą. Nie stronił od kieliszka, cieszył się powodzeniem u kobiet, był odważny, dobrze władał bronią, działał sam nigdy z kimś, ponieważ uważał się za wspaniałego człowieka. Był również nieszczęśliwym kochankiem , gdyż jego ukochana uległa woli ojca i wyszła za innego. Zdesperowany Soplica pod wpływem żalu i złości zamordował Horeszkę. To wydarzenie zakończyło pierwszy etap jego życia. Uciekł z kraju, gdyż nie mógł się pogodzić z tym, że wszyscy uważali go za zdrajcę. Był to przełomowy moment w jego życiu. W jego duszy dokonała się przemiana wewnętrzna. Chcąc odpokutować za wszystkie winy przywdział habit zakonny:

„Ja, niegdyś dumny z rodu, ja com był junakiem,
Spuściłem głowę, kwestarz zwałem się Robakiem,
Że jako robak w prochu”

Jako ksiądz Robak stał się zupełnie innym człowiekiem: pragnął odkupić winy był pełny pokuty i pokory. Staje się wielkim patriotą, przestającym działać w pojedynkę. Dla ojczyzny gotów był poświęcić wszystko: rodzinę, nazwisko. Lecz nie był samotny, gdyż był członkiem społeczeństwa, którego jedynym celem było odzyskanie niepodległości Polski. Jacek odpokutował wszystkie swoje winy ciężką pracą na rzecz ojczyzny i za nią zginął.

We wszystkich przedstawionych utworach widać jak systematycznie zmienia się bohater mickiewiczowski.
Pierwszy z nich Gustaw- jest to bohater całkowicie wzorowany na werterowskim. A więc emocjonalny, nadwrażliwy, zbuntowany przeciwko światu lecz nie umiejący walczyć o swoje racje, miał pesymistyczne poczucie bezcelowości życia prowadzące do samobójstwa.
Kolejnym etapem ewolucji bohatera mickiewiczowskiego był Konrad, dzięki któremu Mickiewicz wykreował bohatera wallenrodycznego. Jest to człowiek już zupełnie inny od Gustawa. Konrad poświecił własne życie walce z wrogiem ojczyzny. Jednak w tej walce używał podstępu i zdrady, lecz po zrealizowaniu swojego celu dręczyły go wyrzuty sumienia, które poprowadziły go do samobójstwa.
Ostatnim bohaterem jest Jacek Soplica. Z poprzednimi bohaterami łączy go tylko to, iż przeżył nieszczęśliwą miłość. Jest prostym szlachcicem, nie wyróżniającym się wśród innych ludzi. Dopiero po przemianie staje się wielkim patriotą, który walczy w legionach.

Jak widać bohater mickiewiczowski przechodzi powolny proces ewolucji. Z romantycznego nieudacznika przemienia się w dojrzałego patriotę. Jego metamorfoza jest ściśle związana z przeżyciami wewnętrznymi poety, z jego podejściem do świata, które z wiekiem staje poważniejsze, dojrzalsze. Rozbudzają się w nim coraz głębsze uczucia patriotyczne I przestaje być rozmarzonym romantykiem. W końcowym etapie ewolucji jest to bohater dynamiczny potrafiący walczyć o swoje życie i o ojczyznę.

2. Część II
a) Modlitwa – Hymn do Ducha Świętego i Chrystusa o pomoc we właściwym wyborze wielkiego mistrza. Udanie się części obradujących na spoczynek.
b) Zasięganie przez Arcykomtura rady u Halbana (jedynego przyjaciela Konrada Wallenroda ) i innych braci w sprawie wyboru mistrza.
c) Interpretacja Halbana słów Pustelnicy o Konradzie – wielkim mistrzu Zakonu Krzyżackiego jako proroctwo Boże.
d) Podjęcie przez Krzyżaków (zgodnie z sugestią Halbana) decyzji o powierzeniu Wallenrodowi godności Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego. Odejście rycerzy na spoczynek.
e) Pieśń Halbana o zamkniętej w wieży pustelnicy – Litwince, która zakochała się w cudzoziemcu
2.
3. Część III
a) Odwlekanie przez Konrada jako nowego mistrza Zakonu decyzji o rozpoczęciu walk z Litwą.
b) Niezadowolenie Krzyżaków z narzuconych przez Wallenrod. rygorów dotyczących przestrzegania reguł życia zakonnego – modlitwy, wyrzeczeń, postów, umiłowania cnót, w tym cnoty pokoju.
c) Tęskna pieśń pustelnicy o własnym losie, miłości do rycerza i cierpieniach z tym związanych.
d) Nocna rozmowa kochanków – Konrada z Pustelnicą – o trudach wzajemnej miłości, pustelniczym życiu kochanki i dokonanym przed laty wyborze Konrada polegającym na przedkładaniu dobra ojczyzny nad osobiste szczęście u boku ukochanej. Wyznanie Konrada: spotkania z kochanką – przyczyną odwlekania rozpoczęcia walk z Litwą.

4. Część IV – „Uczta”
a) Przybycie gości na ucztę w święto patrona Zakonu. Obecność wśród gości litewskiego księcia Witolda.
b) Przepędzenie przez znudzonego ucztą Konrada włoskiego śpiewaka-pochlebcy.
c) Występ litewskiego wajdeloty.
- „Pieśń wajdeloty”: wspomnienie Litwy, czyhających na nią zagrożeń oraz wypomnienie grzechów zdrajcom narodowym.
- Reakcja księcia Witolda na słowa pieśni.
- „Powieść wajdeloty” opowiadająca dzieje młodego Litwina:
* porwanie go w dziecięcym okresie życia w niemiecką niewolę i nadanie nowego imienia i nazwiska – Walter Alt,
3.* przyjaźń dziecka ze starym litewskim śpiewakiem
* budzenie się w młodzieńcu uczuć patriotycznych i pragnienia zemsty pod wpływem pieśni starego Litwina
* ucieczka Waltera i pieśniarza do wojsk litewskich
* pobyt na dworze litewskiego księcia Kiejstuta
* wielka miłość i małżeństwo Waltera z córką Kiejstuta – Aldoną
* klęski Kiejstuta i Waltera w bitwach z Zakonem
* postanowienie Waltera o porzuceniu szczęścia rodzinnego na rzecz podstępnej walki w obronie ojczyzny
* rozstanie małżonków
- Wyrażenie nakazu spełnienia złożonej przysięgi jako zakończenie opowieści wajdeloty.
d) Gwałtowna reakcja Konrada Wallenroda na słowa pieśni i wykonanie przez niego ballady „Alpuhara” opowiadającej o podstępnym czynie wodza Maurów – Almanzora polegającym na zarażeniu hiszpańskich rycerzy dżumą

5. Część V „Wojna”
a) Zerwanie przez Witolda układu z Zakonem Krzyżackim
b) Coraz bardziej natarczywe domaganie się przez rycerstwo krzyżackie wojny z Litwą
c) Rozpoczęcie walk niemiecko-litewskich.
d) Nieumiejętne prowadzenie wojny przez Konrada będące przyczyną klęski Zakonu.
e) Tajne wydanie wyroku śmierci na mistrza – zdrajcę przez związek dwunastu rycerzy krzyżackich, poprzedzone ujawnieniem kłamstwa Konrada polegającego na przywłaszczeniu sobie nazwiska zamordowanego w Palestynie hrabiego Wallenroda.

6. Część VI „Pożegnanie”
a) Rozmowa Konrada z Pustelnicą o dokonaniu przez niego zemsty na Krzyżakach ujawniająca prawdziwą tożsamość małżonków: Konrad Wallenrod to Walter Alf, a Pustelnica to córka Kiejstuta – Aldona, żona Waltera Alfa.
c) Prośby Waltera o opuszczenie przez żonę wieży i wspólną ucieczkę na Litwę. Odmowa Aldony związanej przysięgą przed Bogiem.
d) Pożegnanie małżonków.
e) Zobowiązanie Halbana, by po śmierci Wallenrod. udać się na Litwę w celu głoszenia w pieśni jego bohaterskich czynów.
f) Samobójcza śmierć Konrada przez wypicie trucizny
f) Niemal równoczesna śmierć Aldony.
Macie bowiem wiedzieć, że są dwa sposoby walczenia… trzeba być lisem i lwem
Nicollo Machiavellego

Wszystko rozerwie nienawiść narodów;
Wszystko rozerwie; – lecz serca kochanków
Złączą się znowu w pieśniach wajdeloty.
Wstęp

A ludzie? – ludzi rozdzieliły boje!

Tyś niewolnik, jedyna broń niewolników – podstępy!

On cudzoziemiec, w Prusach nieznajomy,
Sławą napełnił zagraniczne domy;

Tyś Konrad, przebóg! Spełnione wyroki,
Ty masz być mistrzem, abyś ich zabijał!
[...] Chociażbyś jak wąż przybrał inne ciało,
jeszcze by w twojej duszy pozostało
wiele dawnego [...]

Nic nie żałuję, choć gorzkie łzy leję,
Boś wszystko odjął, zostawił nadzieję.

Młodości! Jakże wielkie twe ofiary!

Niech wam ostatni w Litwie wajdelota
Nuci ostatnią litewską piosenkę.

Wszystko rozerwie nienawiść narodów…
Lecz serca kochanków złączą się znowu w pieśniach wajdeloty.

Miałem imię Waltera, Alfa nazwisko przydano;
Imię było niemieckie, dusza litewska została, [...].

Walter kochał swą żonę, lecz miał duszę szlachetną,
Szczęścia w domu nie znalazł, bo go nie było w ojczyźnie.

Jeden sposób, Aldono, jeden pozostał Litwinom
Skruszyć potęgę zakonu; mnie ten sposób wiadomy.
Lecz nie pytaj, dla Boga! Stokroć przeklęta godzina,
W której od wrogów zmuszony chwycę się tego sposobu.

Skąd Litwini wracali? – Z nocnej wracali wycieczki, Wieźli łupy bogate, w zamkach i cerkwiach zdobyte.
Powieść wajdeloty

Biada – mówił – niewiastom, jeśli kochają szaleńców [...].

Biada, biada, jeśli dotąd nie spełnił przysięgi,
Jeśli zrzekłszy się szczęścia, szczęście Aldony zatruwszy…
Jeśli tyle poświęcił i dla niczego poświęcił…
Przyszłość resztę pokaże. Niemcy, skończyłem piosenkę.

Wszystko zginęło, Konrad wszystkich zgubił;

Znam ja was, każda piosnka wajdeloty
Nieszczęście wróży jak nocnych psów wycie;
Mordy pożogi wy śpiewać lubicie.
Nam zostawiacie chwałę zgryzoty.
Jeszcze w kolebce wasza pieść zdradziecka
Na kształt gadziny owija pierś dziecka
I wlewa w duszę najsroższe trucizny.
Głupią chęć sławy i miłość ojczyzny.
Uczta

Jam to uczynił, dopełnił przysięgi
Straszniejszej zemsty nie wymyśli piekło.
(…)
Ja to sprawiłem; jakem wielki, dumny
Tyle głów hydry jednym ściąć zamachem!
Jak Samson jednym wstrząśnieniem kolumny
Zburzyć gmach cały i runąć pod gmachem!
Pożegnanie

Obiegnę Litwy wsi, zamki i miasta,
Gdzie nie dobiegnę, pieśń moja doleci,
Bard dla rycerzy w bitwach, a niewiasta
Będzie ją w domu śpiewać dla swych dzieci;
Będzie ją śpiewać i kiedyś w przyszłości
Z tej pieśni wstanie mściciel naszych kości!
Pożegnanie

W 1834 r. ukazały się w Paryżu Poezye Lorda Byrona tłumaczone przez Adama Mickiewicza, Korsarz przez Edwarda Odyńca. Nakład był znaczny, 2 tys. egzemplarzy. Byron był już wtedy najbardziej popularnym pisarzem Europy (notabene Mickiewicz. Dziady, Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego oraz Pan Tadeusz także odniosły swój sukces literacki). Wydawca użył pewnej mistyfikacji ? zmienił kartę tytułową na Wrocław 1829, w celu uniknięcia kontroli cenzury.

Prace nad tłumaczeniem rozpoczął Mickiewicz w 1832 r. w Dreźnie, kontynuował je w Paryżu do jesieni 1833 r. Wiadomo, że utwór ten czytał już w 1822 r., a więc w roku swego debiutu poetyckiego (Ballady i romanse, od nich rozpoczyna się romantyzm w Polsce).
Dedykacja. Byron dedykował Giaura poecie Samuelowi Rogersowi (1763-1855), autorowi książki Podróż Kolumba ? fragment (1812), wzoru gatunkowego fragmentaryzmu (patrz punkt 4). Mickiewicz dedykuje Giaura Julianowi Niemcewiczowi, zasłużonemu poecie starszej generacji (oświeceniowej). Nieprzypadkowo ? Niemcewicz przyczynił się do powstania polskiego przekładu właśnie spod pióra wieszcza tak jak wspierał Mickiewicz. także w kontynuowaniu Dziadów.

Mickiewicz nie umieścił w polskim wydaniu motta, które Byron zaczerpnął ze znanych w owym czasie Melodii irlandzkich Thomasa Moore?a (1779-1852). Tłumacz sporządził własne przypisy, wyjaśniające trudne słowa.

Przekład Mickiewicz. jest wierny, choć nie dosłowny. Znamy Giaura w tłumaczeniu swobodnym. Mickiewicz na przykład nieco skrócił tekst (o około 30 wersów, przy czym niektóre partie rozbudował, inne skompresował), przetworzył obrazowanie Byrona, uwydatnił aspekty walki o wolność (w opisach Grecji i jej bohaterów), zastosował inną stopę wierszową (tu akurat zaważyła niemożność zastosowania w języku polskim wersyfikacji angielskiej). W tekście polskim mniej jest gwałtowności, ekspresji, kontrastów niż w dziele autora. Niemniej wersja Mickiewicz. jest tą, która przeniosła Byrona na polski grunt czytelniczy i uzupełniła świadomość romantyczną tego pokolenia Europy.

Byron i bajronizm
George Noel Gordon Lord Byron
Urodził się: w 1788 r. w Londynie.
Pochodzenie: zubożały ród angielski; dzieciństwo nie należało do szczęśliwych ? ojciec opuścił rodzinę, umarł w kilka lat po urodzeniu się George?a; relacja z ekscentryczną matką nie układała się; dokuczało chłopcu kalectwo stopy. W 1798 r. odziedziczył w spadku godność para Anglii, przywilej zasiadania w Izbie Lordów, siedzibę rodową;

Nauka: studia szkolne i uniwersyteckie wśród majętnych i utytułowanych kolegów (żył wtedy ekstrawagancko, z towarzyskim rozmachem, nonszalancją; rozpoczęły się długi);
Praca i działalność: rozpoczął pisanie już na studiach, z niego się utrzymywał (nie licząc długów w środowisku);

1809-1811 ? podróż na Wschód, przez Portugalię i Hiszpanię do Grecji, potem Albanii i Konstantynopola;

1812 ? powrót do Londynu; życie w atmosferze skandalu, wiecznego nie ustatkowania się; gorszenie opinii publicznej swobodnymi zachowaniami, radykalizmem (poglądami libertyńskimi); miano odszczepieńca; małżeństwo z dużo starszą arystokratką ? skandal, separacja; jednocześnie olśniewający triumf literacki; od 1812 r. jego książki rozchwytywano;

1816 ? wyjazd z Anglii na stałe (dobrowolne wygnanie), przez Belgię do Szwajcarii, potem Włochy i Wenecja; tu wciąż prowadził tryb życia oryginała ? wszędzie mu towarzyszące zwierzęta, intensywne romanse, uprawianie sportów (pływanie, jazda konna, szermierka, boks); we Włoszech budził raczej zaciekawienie niż zgorszenie, ale przez kontakty z ruchami wyzwoleńczymi przykuwał uwagę policji;
bliskie związki z Shelleyem, angielskim poetą, wizjonerem wolnej ludzkości;

wystąpienie w parlamencie angielskim w obronie robotników;
udział czynny w walkach o wyzwolenie Greków;

Zmarł: 19 IV 1824 r. na febrę, w Missolungi nad zatoką Patras, dokąd przybył wspierać walczących Greków.

Twórczość literacka:
1812 ? ukazanie się dwóch pierwszych pieśni Wędrówek Childe Harolda. ?Obudziłem się pewnego poranka i byłem sławny?;
1813 ? Giaur, powieść poetycka; wydanie pierwsze ? 5 czerwca, siódme (!) ? w listopadzie tegoż roku;
? Narzeczona z Abydos, kontynuacja powieści wschodnich, dwie kolejne również w tym kręgu:
1814 ? Korsarz oraz Lara;
1816 ? druga i trzecia pieśń Childe Harolda ? cały utwór jest poetyckim opisem podróży, jednak najważniejsza jest tu płaszczyzna dygresji, refleksji osobistych (od smutku i melancholii do ironii i kpiny) ? wędrówka po duszy autora;
? Oblężenie Koryntu i Paryzyna, kolejne powieści poetyckie; potem aż do 1823 powstały jeszcze: Więzień Chillonu, Żale Tassa, Mazepa, Wyspa;
1817 ? Manfred, poemat dramatyczny;
1818 ? początki pracy nad Don Juanem, dziełem życia Byrona, nieskończonym; zdążył wydać za życia pieśni I-XVI; fabuła utworu obejmuje przygody tytułowego bohatera, wędrującego po krajach Europy końca XVIII w.; wirtuozeria wiersza, ironii, dowcipu; dygresyjność ? nieustanny dialog z czytelnikiem;
1821 ? Kain, tragedia misteryjna;
1822 ? Niebo i ziemia, misterium;
? Wizja sądu, poemat satyryczny o tematyce historycznej;
1823 ? Wiek brązu, poemat także z kręgu historycznego, Byron ceni tu Kościuszkę i Waszyngtona za ich dążenia niepodległościowe.
Byron jest jednym z poetów, którzy ukonstytuowali romantyzm w Europie. Jego twórczość stała się ważna dla Francuzów, Niemców, Włochów, Skandynawów i Słowian. Angielski lord zaproponował w swoich dziełach pewną postawę wobec świata; postawę, zwaną bajroniczną, którą przyjęło całe pokolenie ludzi młodych, wrażliwych, wchodzących w życie. Niezależnie od kultury czy języka odbiorców i naśladowców Byrona, pociągały tych ludzi: 1) idee zawarte w twórczości i życiu autora Giaura, jak
? świadomość swej wartości, indywidualizm
? odwrócenie się od banalnego, filisterskiego życia, oryginalność
? rzeczywista krytyka obyczajów, bunt przeciw normom społecznym
? wyruszenie w świat w poszukiwaniu ludzi o bratniej duszy ? samotność banity, ducha niepokornego wobec zastanych reguł świata
? poszukiwanie prawdy o samym sobie
oraz 2) sposób przekazywania tych idei. Byron nie tworzy literatury moralizującej czy dydaktycznej. Dla niego najważniejszy jest osobisty ton wypowiedzi. Novum tego pisarstwa polegało na odwadze manifestowania poglądów, bez szacunku dla ustalonych autorytetów i zasad życia (sprzeciw wobec modelowi oświeceniowemu). W tej metodzie uprawiania literatury było okazywanie na kartach książek autentycznych emocji: gniewu, drwiny, pogardy, wyrazu bólu i zawodu. Była to reakcja na czasy, w których żył poeta. Nie mógł on znieść fałszu, hipokryzji salonowego towarzystwa, szarości życia, nudno upływającego według zasad moralnych (które istniały tylko jako etykieta, przyzwoitość traktowano obłudnie). Może dlatego twórczość Lorda spotkała się z tak ogromnym aplauzem i niemal uwielbieniem.

Sam Byron kreował swój wizerunek. Rozpowszechniał dwuznaczne pogłoski na własny temat, otaczał się ludźmi ekscentrycznymi, z marginesu społecznego. Opinię satanisty zyskał dzięki zainteresowaniom problematyką zła w człowieku, tajemnicą buntu Prometeusza i Lucyfera. Legendę dopełnia tragiczny koniec życia ? zaangażowanie się Byrona w walkę o niepodległość Grecji. Taka konsekwencja postępowania jest także elementem bajronizmu

Bajronizm to zatem zespół tendencji literackich i ideowych w twórczości romantyków, ukształtowany przez biografię i dzieła George?a Gordona Byrona. Wyrażał się w kreacji bohatera literackiego jako człowieka o nieprzeciętnej indywidualności, skłóconego z otoczeniem, zbuntowanego przeciw porządkowi społecznemu i normom moralnym. Bajronizm obejmuje również sięganie do formy powieści poetyckiej (patrz punkt 4.) lub poematu dygresyjnego, jak i praktykowanie ironii romantycznej. W literaturze polskiej przejawiał się głównie w twórczości A. Mickiewicza, J. Słowackiego, A. Malczewskiego .

Giaur – streszczenie

1-167 ? rodzaj poetyckiego wstępu. Wiersz rozpoczyna się opisem krajobrazu wyspy, której urok wprawia osobę mówiącą w zadumę nad miejscem człowieka w świecie przyrody. Człowiek okazuje się tyranem, barbarzyńcą niszczącym to, co piękne. Tą wspaniałą krainą jest Grecja, ?ojczyzna mężów nieśmiertelnej chwały?. Następuje wezwanie do walki, przez wiersz przebija się ton tyrtejskiej pieśni.

w. 168-286 ? po skalistym zboczu wyspy mknie koń z jeźdźcem. To Giaur. Pędzi ze straszliwą burzą w sercu. Wyraz twarzy ma taki, jakby albo miał być zabity, albo kogoś zamierzał zabić. Gna go niepokój, a może nawet rozpacz. Cierpienie tak działa, że bohaterowi chwila wydaje się wiecznością w bólu, a długi czas staje się mgnieniem oka w obliczu ogromnej troski, ?tu idzie o życie?.

w. 287-347 ? wspomnienie Hassana, od jego dzieciństwa w pałacu, przez życie dostatnie, uroczyste, radosne, aż do dziwnej pustki, wiatru hulającego po pokojach. Dzieje się tak odkąd wyprowadzono stąd kobietę na śmierć. I nikt nie odwiedza tego miejsca po tym, jak ?miecz Giaura ciął w turban Hassana?.

w. 348- 434 ? Turcy przybywają nad brzeg morza wyrzucić ładunek. Obserwatorowi zdawało się, że w worku coś się poruszyło. Ustęp o złudnym pięknie kobiecym, a dalej fragment na temat zbrodni:? Podobnie dusza zła kona w cierpieniach
Lub żyje jako skorpion w płomieniach.
Bo kiedy ludzi zwiąże pamięć zbrodni,
Światu niezdatni, a nieba niegodni,
Rozpacz nad nimi, pod nimi noc gruba,
Wkoło płomienie ? a w pośrodku zguba? [w. 429-434].
w. 435-664 ? Hassan miota się wśród dawnych codziennych zajęć, nie potrafi cieszyć się i bawić. Ludzie powiadają, że to po zniknięciu Leili, ukochanej żony Hassana, najdroższej z całego haremu. Podobno Leila uszła w nocy z Giaurem, przebrana za pazia wsiadła z nim na koń i kochankowie odjechali z państwa sułtana. Opis orientalnego piękna dziewczyny [467-509]. Zbrojny Hassan wyrusza prawdopodobnie odbić Leilę niewiernemu (to dodatkowo boli muzułmanina). Oddział zostaje zaatakowany przez zbójców. To ludzie Giaura. Sam Giaur ma na sobie strój albański, Hassan poznaje go jednak po pałającej w oczach chrześcijanina nienawiści i namiętności. Miecz Giaura przecina Hassana na pół. Zwycięzca nie uwalnia się jednak od rozpaczy, widząc zwłoki wroga. Jego czyn jest zemstą za utopienie Leili. Hassan ukarał tak niewierną żonę, według zwyczaju panującego w tamtejszej kulturze. Giaur rozpoczyna teraz samotną tułaczkę.

w. 665-764 ? matka Hassana wyczekuje powrotu syna. Jest zatroskana, szuka przyczyn spóźnienia. Teraz okazuje się, że Hassan miał przywieźć dary ślubne, prawdopodobnie więc wyruszył po nową żonę (albo: tylko o tym wiedziała matka). Tatarski posłaniec przybywa z wieścią o śmierci Hassana. Następuje dłuższy monolog narratora, przyjmującego racje muzułmanów. Zapowiada wieczny pokój dla duszy Hassana, żałuje, że bohater poległ z dala od ojczyzny, wśród obcych. Giaurowi zaś podmiot mówiący złorzeczy. Widzi w nim najgorsze, diabelskie cechy, które pozwoliły mu dokonać tak okrutnej zbrodni. Duch Giaura nigdy już nie zazna spokoju. Zło, któremu pozwolił władać w swym życiu, będzie go nękać nieustannie. Stanie się Giaur trupem, spijającym krew z najbliższych ? najokropniejszym z upiorów..
w. 765-947 ? opis wyglądu Giaura, powtórzenie perspektywy z drugiej części, kiedy to narrator widział Giaura pędzącego na koniu. Z wyrazu twarzy bohatera widać, że ?opętał go duch złego sumienia?. Minęło sześć lat od wydarzeń związanych z karą Leili i zemstą na Hassanie. Giaur jest w klasztorze. Nie składa ślubów, możliwe, że po prostu się tu ukrył, choć niewykluczone, że szuka pokuty za grzechy. Żyje pogrążony we własnych myślach i cierpieniach. Pamięć grzechów sprawia, że bohater izoluje się, oddala od ludzi. Dawny ból niemożliwej do spełnienia miłości (do kobiety już poślubionej Turkowi), dawna rozpacz po stracie ukochanej (niepogodzenie się z karą śmierci wykonanej na Leili przez Hassana) ? są wciąż żywe, wciąż palą umysł, targają sercem bohatera. Zdaje mu się, że widzi znaki, nakłaniające go do skoku ze skały. Posępna twarz należy do człowieka, który nie wróci już nigdy do harmonii, spokoju, normalnego życia, które się toczy wokół bohatera. Dla tak znękanej duszy kochanka najgorsze męki sumienia, echa dokonanej zbrodni, ?zdają się rozkoszą?. To, co jest najtrudniejsze, co ni pozwala człowiekowi wyjść z rozpaczy, to samotność. Pada słynne zdanie:?Lepiej raz przepaść w zaburzone fale,
Niźli żyć gnijąc po trochu na skale? [946-947].

w. 948-1299 ? spowiedź Giaura. Rozmowa z milczącym kapłanem. Giaur mówi o spokoju, czystości życia mnicha. Kontrastuje to z obrazem grzesznika, który w młodym jeszcze wieku czuje się wypalony. Tak intensywnie przeżył lata ? uczty, boje, kielich, kindżał. Nie doznał nigdy nudy. Burzliwa natura, pycha i uczuciowość pchały go zawsze w wir wydarzeń, intryg. Teraz Giaur nie czuje nic, nie kocha, nie nienawidzi, nie czuje pychy, nie ma nawet nadziei. Mówi: ?chciałbym mieć pokój, ale go czuć nie chcę? [970]. Ale niczego Giaur w swym życiu ni żałuje. Żyłby tak samo, gdyby się urodził jeszcze raz. Szykuje się na śmierć; tę, na którą ?mężny ze wzgardą poziera, nędzarz jej pragnie, tchórz się jej wydziera? [997-998].
Dalej Giaur mówi o miłości. Kochał Leilę tak bardzo, że rozpacz po stracie kobiety doprowadziła go do zbrodni, zabił Hassana. Jedynym, za co bohater się obwinia, jest śmierć ukochanej. Gdyby go wzajemnie nie darzyła uczuciem, nie uciekłaby z nim, nie naraziłaby się na gniew męża i straszliwą karę.
?Jego [Hassana] śmierć lekka ? ale jej męczeństwo
Było dla myśli mych takim straszydłem,
Że w końcu ludziom i sobie obrzydłem? [1045-1047].
Nic nie może pocieszyć Giaura, ani świadomość zemsty, widok śmierci, czy pamięć o pięknie i anielskim sercu ukochanej. ?Zaiste miłość jest świętym pożarem? [1104] ? rozpoczyna się fragment o miłości, uczuciu tajemniczym i o wielkiej mocy, zmieniającym wewnętrznie człowieka, dającym mu namiastkę raju. Lecz gdy potem tej miłości zabraknie, człowiek traci oparcie w czymkolwiek, traci sens życia, często zmysły. Giaur mówi, z jakim obrzydzeniem patrzył wtedy na świat, jak nie mógł znaleźć miejsca, w którym byłoby ukojenie lub choćby zrozumienie. Kiedy wiedział już, że tylko zamykając się w sobie, że mając ludzi i sprawy świata w jeszcze większej pogardzie niż za hulaszczego życia, przybył do klasztoru. Wspomina teraz dzieciństwo, wczesną młodość ? docenia szczerą radość i uśmiech, który od kilku lat ni gości już na jego twarzy [1191-1228]. Giaur pragnie zapłakać nad sobą. Ale nie potrafi nawet w ten sposób ulżyć mękom.

?Rozpacz silniejsza niźli chęć płakania.
Nie mów pacierzy, w skutek ich nie wierzę,
Silniejsza rozpacz niż twoje pacierze.
Zbawienia nie wart jestem ? i nie żądam,
Nie raju, ale spoczynku wyglądam? [1239-1242].
Historia Giaura nie jest snem ? mówi bohater, któremu zjawia się postać ukochanej Leili. Może widzi ją oczami serca, przechadzającą się przez morskie fale. Pragnie, by go zabrała z sobą w świat każdy, tylko nie ten ziemski. Ostatnie wiersze Giaura to sucha prośba o skromny pogrzeb i krzyż bez tabliczki, prośba o spokój, bezimienność, wyzbycie się tożsamości na ziemi.

w. 1300-1306 ? Giaur umarł
.?Tyle zostało o Giaurze podania
I o Leili, którą on postradał,
I o Hassanie, któremu śmierć zadał?.

Znaczenie bohatera bajronicznego
Bohater bajroniczny jest konstrukcją niejednolitą, przez to tajemniczą i zawsze wyjątkową. Łączy cechy zarówno człowieka uczuć, wędrowca bliskiego naturze, jak i dumnego egoisty, zbrodniarza, samotnika, który miota się w swym niepohamowanym buncie wobec otoczenia. Bohater ten ma skazę na sumieniu, dokonał w swym życiu czegoś okropnego, sprzeciwił się moralności, wyznawanym w epoce, w której żyje, zasadom. Odwraca się od świata, bo manifestuje swoją ogromną wrażliwość na fałsz, krzywdy, głupotę, brzydotę. Ale odwraca się, przekraczając granicę zła. Zostaje potem już tylko z bólem, z narastającym cierpieniem, tęsknotą i żalem.

Mickiewicz we wstępie do tłumaczenia Giaura, pisze: ?Ludzie Byrona mają sumienie?. Znają pojęcie dobra i zła. Są świadomi, gdy łamią prawo. ?Człowiek z sercem musi uciec od świata?. I po takiej ucieczce bohater bajroniczny przeżywa dramat dźwigania wielkiego bólu w samotności, potęgowanego w sercu tak wrażliwej jednostki. Nie jest to wyrzut sumienia i gdybanie, co by się stało, jeśliby zbrodnia nie została popełniona. Nie, chodzi o ciągłe trwanie tego samego bólu, który doprowadził bohatera do drogi niemoralnej. Tak jak w utworze Byrona, tytułowy bohater nie trafia do klasztoru, aby żałować za grzechy. Jest tu, bo wciąż kocha swą wybrankę. Jego uczucie nie zmalało, mimo śmierci ukochanej. Jego ból niemożności połączenia się z kochanką z powodu okrutnych reguł świata ? powiększył się o ból niezaspokojenia po akcie zemsty. Bohater odchodzi cierpiący, wciąż tajemniczy. Mimo że jego bunt przechodzi w inną formę. Przedtem ? życie z rozmachem, gwałtowność w manifestowaniu protestu przeciw normom. Teraz ? gdy zbliża się moment śmierci ? bezemocyjne zamknięcie się we własnym bólu.

Bohater bajroniczny stał się inspiracją dla takich twórców, jak A. Mickiewicz, J. Słowacki, S. Goszczyński, A. Malczewski wśród romantyków polskich, M. Lermontow i A. Puszkin w Rosji, Alfred de Musset we Francji, czy H. Heine w Niemczech.

Gatunek literacki, kompozycja
Powieść poetycka ? wywodzi się z popularnej na terenie Szkocji i Anglii ballady. Pierwsze powieści poetyckie tworzył w początkach XIX w. Walter Scott, ojciec powieści historycznej (prozatorskiej). Powieść poetycka to dłuższy utwór wierszowany, łączący elementy epickie z lirycznymi, ponieważ językiem poezji opisuje niezwykłe wydarzenia fabularne. Epicka jest narracja ? utwór posiada fabułę, techniką przedstawiania zdarzeń i postaci jest opowiadanie i opis.

Elementy liryczne zaś to silne zsubiektywizowanie narracji (podobieństwo z poetyckim ja mówiącym) oraz fragmentaryzm: brak czasowej ciągłości i następstwa zdarzeń, czasem brak pewności narratora co do faktów, luźna kompozycja. Zagadkowa fabuła obfituje w momenty dramatyczne, gdy nagle zmienia się akcja i nastrój utworu. Główny bohater jest indywidualistą, buntownikiem, outsiderem (neguje to, co powszechne, izoluje się, krytykuje zachowania społeczeństwa, jest np. zakochanym mordercą, korsarzem, tajemniczym samotnikiem). Jego skłócenie ze światem rozgrywa się w scenerii egzotycznej lub historycznej.

Giaur należy do wybitnych realizacji gatunku powieści poetyckiej. Składa się z różnych objętościowo części, oddzielonych zazwyczaj światłem lub gwiazdkami. Narrator przywołuje wiele konotacji, dygresji. Kiedy na przykład opisuje krajobraz, przypomina historię miejsca, postaci. Kiedy sam Giaur zwierza się ze swego życia, wtrąca ogólne rozważania o śmierci, o miłości, o rzeczach najważniejszych dla człowieka. Narrator nigdy do końca nie jest pewny. Posługuje się często wtrąceniami typu: ludzie mówią, podobno, nie wiadomo, wziąłem te powieści z? Relacja osoby mówiącej jest przesycona emocjami.

Narrator nie jest przezroczystym medium wydarzeń. Jest on jednym ze spoiw kompozycyjnych, obok głównego bohatera. Obserwuje on bohatera i wyraża swą własną opinię o nim. Zachowuje ironiczny dystans. Ironia romantyczna polega na absolutnej przewadze podmiotu nad przedmiotem, twórczej fantazji nad rzeczywistością. Literatura zaś traktowana jest na zasadzie gry: łącznie różnych rodzajów i gatunków literackich (epickość i liryzm powieści poetyckiej), zestawianie przeciwieństw etycznych i estetycznych (zło wymieszane z dobrem, piękno obok brzydoty, łagodność i harmonia tuż za okrucieństwem i brakiem porządku, brakiem zasad). Koncepcja ta wyraża się także w dominacji artysty nad dziełem, bohatera nad światem przedstawionym.

Oba utwory, powstałe w okresie romantyzmu zawierają poglądy Adama Mickiewicza na temat świata i ludzi. Zarówno poprzez ?Odę do młodości? jak i balladę ?Romantyczność?, autor chce nie tylko przekazać swoje idee, ale również wywrzeć wpływ na czytelników. Oba dzieła możemy odczytać jako apel Adama Mickiewicza, skierowany do ludzi żyjących w epoce romantyzmu. Myślę, że mogą być również manifestem na dziś, jednak w mojej pracy zastanowię się nad tym, czy wszystkie prawdy zawarte w utworze są aktualne współcześnie.
Na początku mojej pracy chciałbym się zastanowić dlaczego ten utwór nie może manifestem na dziś. ?Oda do młodości? powstała w pierwszych latach romantyzmu, dzięki czemu w pewien sposób kształtowała poglądy ówczesnych ludzi, przekazywała najważniejsze prawdy i wartości. Oda to utwór liryczny, który charakteryzuje wzniosłość tematu i stylu, sławiący ideę, wydarzenie lub czas. Adam Mickiewicz wyraża pogardę dla świata ludzi starszych, twierdząc że są samolubni i egoistyczni, a ich cechą ujemną jest konserwatyzm. Poeta tak mówi w wierszu: ?Bez serc, bez ducha, to szkieletów ludy? oraz ?To samoluby!?.
Autor wyraźnie wytyka wady ludzi starszych jednocześnie nazywając ich martwym ciężarem dla świata: ?Niech nad martwym wzlecę światem? i ?opleśniałej zbywszy się kory?. Według mnie, te poglądy Mickiewicz. to główny powód dla którego jego dzieło nie może być apelem na dziś. Współcześnie cenimy ich doświadczenie i mądrość, nie tylko w życiu zawodowym, ale i codziennym. Podstawą kultury jest szacunek i niesienie pomocy dla ludzi starszych, mimo, że nieliczni z niewiadomych powodów nie przestrzegają tego. Powinniśmy uczyć się uznania i adoracji dla każdego człowieka, a ?Oda do młodości? pod tym względem nie może być współczesnym wezwaniem do ludzi.
Jednak jak już wspomniałem wcześniej, oda to utwór sławiący ideę, wydarzenie lub czas. Adam Mickiewicz apostrofą: ?Razem, młodzi przyjaciele!? wzywa młodzież do wspólnego działania, braterstwa. Słowami: ?tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga (?)dalej, bryło, z posad świata!? stwierdza, że są oni napędem ludzkości i razem odkryją nowe sfery świata. Uważam, że współcześnie ludzie młodzi działają wręcz przeciwnie. Nie potrafią wspólnie działać, poddają się szarej codzienności, zamiast jak stwierdził poeta ?łamać czego rozum nie złamie?. Pod tym względem, utwór Adama Mickiewicza, byłby idealnym współczesnym wezwaniem dla młodzieży. Pokazuje, że zjednoczeni, potrafią zdziałać więcej niż indywidualnie, poznawać tajemnice świata i jego walory. Poeta stwierdza również: ?miłość ogniem zionie (?)młodość go pocznie na swoim łonie?. Miłość dzięki swej sile wspólnie z młodością i przyjaźnią, stanie się przyczyną powstania nowego porządku, pokoju.
Ballada ?Romantyczność? ukazuje nieszczęśliwą Karusię próbującą się skontaktować ze zmarłym Jasieńkiem. Scence tej przyglądają się dwie ważne postacie: starzec, przedstawiciel oświecenia, który opowieści Karusi uznaje za bujdy i wierzy tylko w siłę swego “szkiełka i oka”; oraz poeta – podmiot liryczny, który wyobrażenia bohaterki uważa za coś normalnego i oczywistego, uważa on, że uczucia silniej do niego przemawiają i mają na niego większy wpływ. Krytykuje starca i jego “martwe prawdy” i stwierdza, że nigdy nie pozna on prawd żywych, radzi mu i innym: “Miej serce i patrzaj w serce”. W tym utworze Adam Mickiewicz również przedstawia kilka zagadnień. Po pierwsze, chce pokazać ogromną miłość dziewczyny do ukochanego, która tak bardzo kochała swego wybrańca, że po jego śmierci nadal zachowała głębokie uczucie. Myślę, że jest to jeden z powodów, dla którego ballada Mickiewicz. może być manifestem na dziś. Utwór ten ukazuje prawdziwą, wieczną miłość między dwojgiem osób. Współcześnie tylko nieliczni potrafią okazywać tak prawdziwe emocje, a być może dzięki temu wezwaniu kolejni zakochani dostrzegli by potęgę uczucia. Kolejnym zagadnieniem poruszanym przez Adama Mickiewicza jest postawa starca. Odczytywany jako przedstawiciel oświecenia kieruje się tylko tym co widzi oraz rozumem. Dlatego też nie jest w stanie zrozumieć postępowania Karusi, uznając jej opowieść za bujdę: ?Dziewczyna duby smalone bredzi?. Przeciwstawia się mu narrator biorący udział w sytuacji, zwracając się do niego słowami: ?Nie znasz prawd żywych, nie obaczysz cudu!?. Uświadamia mu, że starzec podtrzymując dotychczasową postawę nie jest w stanie uwierzyć Karusi, jak również samemu doświadczyć podobnych uczuć. Myślę, że właśnie rady wygłoszone przez poetę w stosunku do starca, powinny być aktualne i dziś. W epoce wysokiej technologii i rozwiniętej nauki, ludzie kierują się przede wszystkim tym co potrafią dostrzec, odkryć lub udowodnić. W codziennym życiu, nie potrafimy uwierzyć komuś na słowo. Poeta uczy nas że jeśli czegoś nie widzimy, nie możemy założyć że tego nie ma. Poleca postawę otwartą jednocześnie nie godzi się by ?szkiełko i oko? było miarą postrzegania świata. Myślę, że te poglądy Adama Mickiewicza szczególnie powinny być skierowane do współczesnego świata.
Moim zdaniem prawdy zawarte w ?Odzie do młodości? i ?Romantyczności?, jedynie po części mogą być wezwaniem do współczesnego świata. W mojej pracy przedstawiłem zarówno dowody na to dlaczego może jak i nie może być manifestem na dziś. Większość stanowią jednak argumenty przemawiające za utworami Mickiewicza, dlatego mam nadzieję, że udowodniłem dlaczego zgadzam się z teorią, że prawdy moralne poety powinny być dzisiejszym apelem.

Zarówno ?Pan Tadeusz? jak i ?Dziady? część III uznawane są za jedne z największych arcydzieł literatury polskiej. Oba utwory, autorstwa naszego wieszcza narodowego ? Adama Mickiewicza opisują dziewiętnastowieczne społeczeństwo polskie, mówią o historii naszego kraju i jego niepewnej przyszłości. W rozbudowanej warstwie fabularnej ?Pana Tadeusza? możemy jednak, podobnie jak w przypadku trzeciej części ?Dziadów? dostrzec liczne fragmentaryczne opisy cesarstwa rosyjskiego początku XIX wieku. Aby więc mieć przed oczami dokładny obraz owego państwa i jego obywateli, przeanalizujmy dwa załączone fragmenty pochodzące z wyżej wspomnianych utworów.

Na początku przyjrzyjmy się tekstowi zaczerpniętemu z ?Pana Tadeusza?. Wykazując się znajomością całej epopei możemy śmiało stwierdzić, że narratorem jest tutaj Telimena ? kobieta doświadczona, posiadająca dużą wiedzę o świecie. W tym konkretnym przypadku, podczas długiego i obfitego śniadania wydanego na zamku, bohaterka zabawia licznie zgromadzonych gości ciekawym opowiadaniem. Opowiada ona anegdotę z czasów, kiedy mieszkała w Petersburgu.

Przyglądając się opisanej sytuacji możemy stwierdzić, że życie zwykłego, szarego człowieka w dziewiętnastowiecznej Rosji nie należało do najłatwiejszych. Carskie społeczeństwo było bowiem silnie zhierarchizowane i do tego zastraszane przez wyższych przedstawicieli władzy. Nie do pomyślenia było, aby prosty urzędnik, nawet ten ciężko pracujący, mógł zamieszkać w domu, w dzielnicy przeznaczonej dla tak zwanej śmietanki towarzyskiej. Najważniejsze były bowiem układy, znajomości, które umożliwiały normalne funkcjonowanie w rosyjskiej społeczności. Każdy cieszący się poważaniem człowiek miał swojego opiekuna – i tak na przykład Telimeną opiekował się Kiryło, który z kolei powoływał się na cara. Biednym obywatelom pozostawało więc jedynie godzenie się na jawną ignorancję i niesprawiedliwość jaka ich spotka. Nie mogli oni bowiem zwrócić się z prośbą o pomoc do przedstawicieli policji, którzy służyli jedynie osobistościom wyżej postawionym w panującej hierarchii.

Drugi przytoczony fragment, pochodzący z trzeciej części ?Dziadów? również ukazuje nam blaski i cienie życia ludzi w Rosji początku XIX wieku. W tym jednak przypadku widzimy, że sytuacja w jakiej znaleźli się obywatele jest w dużej mierze ich własną ?zasługą?. Załączony tekst przedstawia bowiem relacje ludności na przemarsz dworskiego orszaku. Narratorem jest tutaj osoba, o której nie możemy zbyt wiele powiedzieć, poza tym, że jest ona naocznym świadkiem opisanych wydarzeń. Petersburg widziany jest oczami człowieka wszechwiedzącego, który doskonale zna realia panujące w XIX-wiecznym rosyjskim społeczeństwie.

Widzimy tutaj tłum obywateli, którzy wylegli na ulice miasta, narażając przy tym swoje zdrowie, tylko po to, by zobaczyć barwny korowód carskiego dworu. Owe przemarsze stały się dla tych biednych ludzi rzeczą, która stała się także obowiązkiem. Na ich zamarzniętych twarzach nie widać zmęczenia czy niezadowolenia, wręcz przeciwnie ? przedstawiają one bowiem pychę i radość. Przyjrzyjmy się jednak również carskiemu orszakowi. Na tym konkretnym przykładzie została bowiem doskonale zobrazowana hierarchizacja obejmująca całe społeczeństwo. Najważniejszy był idący na przedzie car, a za nim zaś kroczyli kolejno urzędnicy. Miejsce jakie zajmują oni w barwnym korowodzie zależy w głównej wierze od stopnia zajmowanego stanowiska. Zauważamy tu także pogardę z jaką odnoszą się do siebie ludzie pochodzący z różnych warstw społecznych. Obowiązkiem jest kłanianie się osobie stojącej wyżej w obowiązującej hierarchii, pogardza się zaś człowiekiem ?niższym?, który nie ma prawa głosu. Ci natomiast, których spotkał zaszczyt kroczenia za carem, są dumni ze swych stanowisk, czego przykładem może być zachowanie urzędnika, idącego w rozpiętym futrze i prezentującego swe ordery.

Oba przytoczone fragmenty, zarówno ten z ?Pana Tadeusza? jak i ten z ?Dziadów? ukazują nam szarą rzeczywistość dziewiętnastowiecznej Rosji. Carski system, który obowiązuje w całym społeczeństwie opiera się na zasadzie ?kto silniejszy ten lepszy?, z tą różnicą, że w tym przypadku epitet ?silniejszy? należałoby zastąpić przez ?bogatszy?. Jest to bowiem świat, w którym nie liczy się drugi człowiek i jego dobro, lecz korzyści osobiste. W silnym zhierarchizowanym społeczeństwie panuje biurokracja i wszechogarniający strach, za pomocą którego władze zapewniają sobie poddaństwo uciskanego ludu. Ten, kto ma układy, znajomości da sobie radę. Inni skazani są na życie z cichą nadzieją na lepszą przyszłość.

Część pierwsza przedstawia opis pogrzebu skonstruowanego na wzór pochówków dawnych wodzów słowiańskich. Występują rycerskie rekwizyty ? miecz, pancerz, koń, sokół, które nie pasują do wieku dziewiętnastego. Zatem owa stylizacja na pogrzeb rycerski cofa wizję pogrzebu Bema ku wcześniejszym wiekom. Zaprezentowany przez autora opis jest bardzo bogaty i dokładny, zatem nasze ?przejście? do dawnych obyczajów pogrzebowych nie jest trudne. Stajemy się uczestnikami opisywanych zdarzeń. Widzimy panny żałobne, które zawodzą i idą z rękoma podniesionymi w górę, chłopców uderzających w tarcze, powiewającą chorągiew, płonące pochodnie. Pogrzebowy kondukt, w drodze na miejsce przeznaczenia, wchodzi w wąwóz. Jednak grób nie zatrzymał pochodu, stał się natomiast punktem zwrotnym, gdyż otworzył bramy przyszłości.
Zanim jednak grób został przekroczony i pochód podążył dalej, w obrazie orszaku dokonała się zmiana. Na początku był on podmiotem narracji trzecioosobowej (idą, biją, wchodzą), potem zaś jest już to narracja pierwszoosobowa (zobaczym, powleczem). Pierwsza zamyka przeszłość, druga zaś otwiera przyszłość. Jest ona jednak kształtowana przez przeszłość: rumak zostaje przymuszony do skoku ?starą ostrogą?, miasta zostają zbudzone ze snu stukotem ?urn? grobowych. Można powiedzieć, że przyszłość wyrasta z dziedzictwa po Bemie. Zatem nie sam Bem jest bohaterem wiersza, tylko pamięć o nim tkwiąca w narodzie i pobudzająca go do czynu.
Wymowa utworu jest następująca: pochód przestaje być jedynie pogrzebem, a staje się marszem bojowników o wolność ?zarażonych? wielkością generała. Prawdziwa idea nie umiera, tylko pobudza narody, których celem nie jest grób, tylko przyszłość ? oto przesłanie płynące z wiersza Norwida.
Jak pisze Marian Stala, ?wiersz ten warto czytać z romantycznymi utworami pomyślanymi jako hołd dla żołnierza ? bohatera, z Redutą Ordona, Śmiercią Pułkownika Mickiewicza, z wierszami Na sprowadzenie prochów Napoleona, Pogrzeb kapitana Meyznera i Sowiński w okopach Woli Słowackiego. Takie zestawienie z bliską tradycją pozwala docenić konsekwencję, z jaką Norwid wystylizował żałobną uroczystość ku czci generała Bema, pokazując ją jako niekończący się pochód w przyszłość, unaoczniający nieśmiertelność sławy generała i przyszłe zwycięstwo idei wolności, o którą walczył.?

Kształt artystyczny
Wiersz ma charakter rapsodu. W jego tytule autor zastosował inwersję, co zapowiada powagę tematu, który będzie podjęty oraz wzniosłość stylu.
W utworze tym widzimy harmonijne zespolenie takich czynników jak plastyka, muzyczność i symbolika ideologiczna. Nasycenie wiersza barwami (?miecz zielony?, ?pobłękitniałe?) i dźwiękami (?pękanie?) potęguje jego siłę wyrazu. W Bema pamięci żałobny rapsod odnajdujemy także metafory (?Wchodzą w wąwóz i toną?) i personifikacje (?trąby długie we łkaniu aż się zanoszą?), rymy (ramiona-zrobiona, nieba-koleba). Na początku utworu występuje apostrofa (?Czemu, Cieniu, odjeżdżasz?).
Utwór napisany został tzw. polskim heksametrem wzorowanym na heksametrze antycznym. Używany jest on najczęściej w funkcji stylizacyjnej jako sygnał archaicznej epickości i powagi.