Nauki tajemne w Polsce w dobie odrodzenia należy podzielić na te, które związane były z szeroko rozumianymi naukami przyrodniczymi i na te, które pozostawały poza ich obrębem, wywołując rozmaite kontrowersje i spory. Do pierwszej grupy zaliczamy przede wszystkim astrologię i częściowo alchemię ? były one przedmiotem oficjalnych wykładów na Uniwersytecie Krakowskim stanowiąc o jego sławie. Do drugiej grupy zalicza się magię (w rzeczywistości jednak rozumianą jako ?magia przyrodnicza? ? magia naturalis), czyli naukę o wpływie i wykorzystywaniu sił duchowych, nekromancję, czyli umiejętność wywoływania duchów zmarłych, kabalistykę, czy pospoliciej wróżbiarstwo, chiromancję i fizjonomikę, czyli umiejętności wróżenia z linii dłoni czy odczytywanie cech charakteru z wyglądu i budowy głowy człowieka, krystalomancję ? umiejętność wróżenia z kryształu, katoptromancję ? wróżenie z powierzchni zwierciadła. Były one uprawiane w tajemnicy, często pod zakazem, uważano je za magię demoniczną.
1.W krakowskiej wszechnicy popularność miały jako oficjalne dyscypliny astrologia i alchemia, uprawiana prawdopodobnie na wydziale lekarskim. Alchemią zajmowali się najczęściej duchowni, co wskazuje, że dziedzinę tę traktowano jako część przyrodoznawstwa (chemia) w oderwaniu od jej magicznego aspektu. Pierwsze wzmianki o badaniach alchemicznych na ziemiach polskich pochodzą z XIII ? XV wieku, zaś w XVI wieku ukazują się w Krakowie słynne dzieła Paracelsusa Praeparationibus i Archidoxae. Paracelsus miał w Polsce, podobnie jak w innych częściach Europy wielu zwolenników (min. Jan Boner z Krakowa, wojewoda sieradzki Olbracht Łaski, Michał Sedziwoj, Jerzy Joachim Retyk), zaś w latach 1554 ? 1557 istniało w Krakowie koło literacko – naukowe zajmujące się badaniami chemicznymi i pozostające pod wpływem nauki Paracelsusa. Pełne dzieła ukazały się dopiero w 1569 roku. Jego wpływ polegał głównie na zainteresowaniu Paracelsusa jatrochemią, czyli nauką o preparowaniu leków i wyjaśnianiu procesów chemicznych zachodzących w organizmie ludzkim. Po raz pierwszy nadany tytuł chemika i alchemika (w 1582 r.) brzmiał aromatarius alchimista dictus, co wskazuje na powiązanie alchemii z farmacją pod wpływem postępowych nauk Paracelsusa. Stąd też tak wielkie rozpowszechnienie się tej dziedziny na Uniwersytecie Krakowskim, słynącym z dobrze postawionego wydziału medycznego.
Alchemia traktowana jako system lekarski miała tez wrogów (np. profesora Andrzeja Grutyńskiego czy bakałarza Stanisława Zawadzkiego), którzy dowodzili nieprzydatności stosowania alchemii, amuletów, klejnotów i zażegnywania w medycynie. Rozpowszechnienie się tej dziedziny w Polsce w XVI i XVII wieku przyczyniło się do zaistnienia szeregu oszustw czy fałszowania i niszczenia metali szlachetnych. Przeciwko tym praktykom występowało duchowieństwo, uzbrojone w bullę papieża Jana XXII z 1317 roku, wyraźnie potępiającą praktyki alchemiczne. Chodziło tu jednak raczej o działanie stojące na pograniczu magii i szalbierstwa, nie zaś o rzeczywiste badania naukowe. Walka z alchemią była o tyle niełatwa, że oddawało się jej wielu duchownych, a do zwolenników zaliczali się nawet królowie Zygmunt August i Zygmunt III Waza. W XV ? wiecznej regule zakonnej ojców bernardynów spotkać można wzmiankę o tym, że zakonnicy zajmujący się chemią powinni wykonywać swoje eksperymenty z dala od kościoła. Z kolei Dominikanie w 1462 roku wskutek nieudanych eksperymentów spalili kilka ulic Krakowa wraz z pałacem biskupim, co zapewne wpłynęło na niechętny stosunek ludzi do praktyk alchemicznych.
Szczególnie mocno występował przeciw alchemii eks ? jezuita Stanisław z gór Poklatecki, który w dziele Pogrom czarnoksięskie potępiał psucie szlachetnych metali, dowodził też, że nie można ze zwykłej siarki i rtęci zrobić złota i srebra, bo do tego potrzebne jest ciepło ?ognia niebieskiego?, które różni się zasadniczo od naturalnego ognia (podobnie argumentował ksiądz Fabian Birkowski w Kazaniu o zbieraniu pieniędzy, gdzie negował w ogóle cel przyrodoznawstwa zmierzającego do poznania rzeczy ukrytych przed ludźmi). Poklatecki usiłował jako jeden z pierwszych w Polsce wytłumaczyć błędy alchemii odwołując się do argumentów racjonalnych, przeczących doktrynie o przemianie metali. Jednocześnie jego ostre wystąpienie przeciw szarlatanom pokazuje, że na przełomie XVI i XVII wieku alchemia stała się przede wszystkim domeną oszukańczych spekulacji, tracąc rangę dziedziny naukowej. Jednocześnie nie można pominąć zasług alchemików, którzy dali podwaliny nowoczesnej chemii. Polscy alchemicy odkryli tlen czy obliczyli ilościowy skład amalgatu złota.
2.Astrologia jako nauka od swoich początków posiadała piętno sztuki złej demonicznej ? ojcowie kościoła uważali, że to demony pomagają ludziom w badaniach gwiazd, zaś wcześniej cesarze rzymscy (np. Tyberiusz w I wieku) wypędzali ich z Rzymu. W dobie renesansu doznała ona rehabilitacji w stosunku do czasów średniowiecza, gdzie astrologów potępiano na równi z czarodziejami i nekromantami. Nie zmienia to faktu jej wcześniejszej ogromnej popularności ? posądzano papieża Sylwestra II (X/XI wiek), że dzięki magii astrologicznej zdobył swoje stanowisko (patrz Srebrne orły Teodora Parnickiego ? powieść), zaś obliczeniami astrologicznymi zajmowali się min. Roger Bacon, Albert Wielki i Jan z Toledo. Status astrologa był poważany na równi z lekarzem, prawie każdy monarcha posiadał nadwornych astrologów, u których zasięgał rady.
Według słynnego astrologa polskiego Jana Latosa, który napisał w 1595 roku prognostyk dla cesarza Rudolfa II astrologia była nauką boską i posiadała zasadniczo cztery części. Jedną z nich była nauka o ?postanowieniu świata wszystkiego?, czyli o tak ważnych sprawach jak początki i rozwój państw, o wojnach, nieszczęściach i zdarzeniach dotykających całe narody. Następnie astrologia zajmowała się przepowiadaniem pogody i katastrof żywiołowych, co silnie związane było z losami ludzi. Wreszcie badała ona losy pojedynczych ludzi i na koniec określała najlepsze terminy na podejmowanie różnych działań i prac.
W Polsce słynnym na całą Europę ośrodkiem astrologii stał się Uniwersytet Krakowski, gdzie oficjalnie wykładano ją już od 1423 roku, zaś w 1459 z fundacji profesora Marcina z Przemyśla zwanego Królem powołano katedrę astrologii. Do końca XV wieku istniały odrębne katedry astronomii i astrologii, co może świadczyć pozytywnie o randze tej dziedziny. Pierwsze pokolenie wychowanków uczelni to astrologowie służący na dworach całej Europy (np. Marcin Bylica z Olkusza), dopiero na początku XVI wieku krakowscy astrolodzy poświęcają się pracy pedagogicznej i naukowej przy uniwersytecie. Do najwybitniejszych spośród nich zaliczyć należy Jana z Głogowa (Głogowczyk), Wojciecha z Brudzewa, Wojciecha z Pniew, Michała Falkenera z Wrocławia, Stanisława Bylicę z Olkusza. Głogowczyk miał przepowiedzieć w oparciu o gwiazdy, że ?pojawi się na świecie czarny zakonnik, który na Kościół katolicki sprowadzi wielkie zamieszanie? ? chodzi tu o Marcina Lutra. Z kolei Kasper Goski ogłosił w 1571 roku, tuż przed bitwą morską pod Lepanto, wielkie zwycięstwo chrześcijan nad Turkami, za co otrzymał od wdzięcznych Wenecjan miedziany posąg i roczną pensję w wysokości 300 dukatów.
Szkoła krakowska do końca XV wieku posiadała ?międzynarodowe? znaczenie w dziedzinie astrologii, tracąc je stopniowo na rzecz uczonych niemieckich i wiedeńskiego ośrodka badań matematyczno ? astronomiczno ? astrologicznych. Ponowne założenie katedry astrologii dokonało się na mocy fundacji Macieja z Miechowa w 1522 roku. Czteroletni program kształcenia obejmował czytanie przez trzy lata Czworoksiągu astronomicznego i Centiloquium Ptolemeusza oraz dzieł uczonych hiszpańskich, później zaś czytano Almagest Ptolemeusza. Zajęciem uczonych astrologów obok badań naukowych było opracowywanie kalendarzy, prognostyków i horoskopów, na które było wysokie zapotrzebowanie. O roli astrologów w Polsce, w dobie odrodzenia może zaświadczyć ich pozycja na dworach królewskich. Już Kazimierz Wielki zatrudniał astrologa, a w 1464 roku Kazimierz Jagiellończyk zatrudnił jako astrologa Piotra Gaszowca. Zygmunt August liczył się z opiniami tych ludzi ? za radą profesora Piotra Proboszczowicza król przesunął dwa razy termin koronacji Katarzyny Austriackiej w 1553 roku i otrzymał od niego informację o śmierci w 72 roku bez określenia, czy jest to data kalendarzowa czy wiek monarchy. Przepowiednia sprawdziła się o tyle, że Zygmunt August zmarł w roku 1572. Z kolei astrolog Marcin Fox przepowiedział władcy śmierć w 1552 ? miał wtedy miejsce wypadek z salwami honorowymi, z których jedna zabiła człowieka stojącego tuż przy królu. W XVI wieku na dworze Henryka Walezego służył wybitny lekarz i astrolog Jerzy Joachim Retyk.
Dość dobrze atmosferę związaną z astrologią i czarami oddaje sytuacja na dworze króla Stefana Batorego i związanego z nim wojewody sieradzkiego Olbrachta Łaskiego. Łaski podjął wichrzycielski plan zdobycia korony polskiej na drodze czarów i nauk tajemnych. Jego ważniejszą akcją było udanie się do Anglii, gdzie kontaktował się ze słynnym uczonym, filozofem, magikiem, krystalomantą i nekromantą Johnem Dee i jego medium, Edwardem Kelleyem. Łaski potrzebował pieniędzy na przeprowadzenie swoich planów i dlatego naciskał na obu magów, aby zdobyli sekret wytwarzania złota. Po uzyskaniu zapewnienia o zdobyciu tronu i sekretu produkcji złota (a także porady w sprawie podagry) Łaski przeniósł się z Anglikami do Polski w lutym 1583 r. W Krakowie magików przyjmował król Batory, któremu ukazali oni anioły w postaci kobiet i które miały nakłaniać króla do podjęcia wielkiej akcji przeciw niewiernym. Ostatecznie Batory zorientował się, że Dee podszywając się pod miano posłańca bożego usiłował nakłonić go do stworzenia ligi skierowanej przeciw Turcji i Francji, która największe korzyści dawałaby Anglii i Rzeszy Niemieckiej. Ostatecznie Anglicy odwiedzili jeszcze dwór praski Rudolfa II i dotrzymawszy sowite wynagrodzenie wrócili do Anglii. Dee zmarł w 1608 popadając coraz bardziej w mistycyzm, zaś Kelley wiódł żywot awanturnika i zginął tajemniczo w Pradze. Z kolei Łaski straciwszy cały majątek na swoje chorobliwe plany polityczne zmarł w zapomnieniu niczego nie osiągnąwszy.
Stopniowy spadek autorytetu astrologii polegał na traktowaniu jej jako formy czarów i magii. Jak pokazuje powyższy przykład pod płaszczem sztuk magicznych usiłowano niejednokrotnie przemycać różne interesy, co powodowało, że coraz częściej była ona postrzegana jako szarlataneria. Jako jeden z nielicznych występował przeciw astrologii Grzegorz z Sanoka, wybitny humanista negujący prawdziwość objawień zapisanych gwiazdach. Coraz częściej traktowano astrologów jako zręcznych magów, przydatnych do wykrywania przestępców, czy poszukiwania zagubionych rzeczy. Nie bez znaczenia był tu także ostry opór kościoła, który przeciwstawiał się astrologii na równi z magią.
3.Do innych sztuk mantycznych (czyli służących do przepowiadania przyszłości) rozwijających się w Polsce doby odrodzenia można zaliczyć te, które były zakazane i nie posiadały związku z naukami przyrodniczymi. Ich mniejszy rozwój wynikał z tego, że jako sztuki odległe od przyrodoznawstwa nie mogły się cieszyć nawet taką okresową popularnością jak astrologia i alchemia, które można było uprawiać pod pozorem zajmowania się astronomią i medycyną.
Katoptromancja znana już w starożytnym Egipcie polegała na wykorzystywaniu zwierciadeł do przepowiadania przyszłości, czy do komunikowania się z duchami. Wierzono, że dzięki zwierciadłom i kryształom krystalomancja) dusza uzyskuje taki stopień koncentracji, który pozwalał jej na komunikowanie się bezpośrednio z siłami kosmicznymi. Nawet poważany skądinąd Paracelsus wierzył, że odbicia lustrzane są rzeczywistymi postaciami i przywiązywał dużą wagę do wpływów gwizd na losy ludzkie. Stworzył system głoszący istnienie służebnych duchów Flaga, które należy zmusić do posłuszeństwa odpowiednimi zabiegami nekromanckimi. Według innych informacji zwierciadeł u8żywano do poszukiwania ukrytych skarbów, ród metali, a praktykę tę stosowali czarnoksiężnicy. Wywoływanie duchów Flaga czy wręcz diabła Farela wskazuje na bezpośrednie związki katoptromancji z nekromancją i demonologią.
Do Polski metody wróżenia ze zwierciadeł i kryształów przywędrowały z Niemiec. Najdawniejszym zachowanym podręcznikiem krystalomancji jest Modlitewnik Władysława Warneńczyka z początku XV wieku. Pomimo działań inkwizycji dokument ten zachował się ze względu na to, że służył jako modlitewnik i należał do władcy. Zwierciadło wykorzystywano powszechnie do celów wróżbiarskich, magicznych, do przeprowadzania zaklęć miłosnych czy wykrywania przestępstw. Charakterystyczne jest to, że rzadko katoptromancją zajmował się prosty lud.
O stosunkowo dużym rozpowszechnieniu tych praktyk magicznych w środowisku związanym z akademią krakowską wskazują notatki zawarte w Aktach rektorskich, gdzie widnieje wykaz procesów toczonych przeciw żakom zajmującym się nimi. Z akt tych wynika również, że chiromancja i fizjonomika należały do dziedzin nauk tajemnych karanych i zabronionych. Powszechnie uważano, że odczytywanie przyszłości z linii dłoni i charakteru z wyglądu ciała ma ścisły związek z astrologią. Dziedzinom tym w 1507 r poświęcił teoretyczną rozprawę Jan Głogowczyk, było to dzieło Computus chirometralis, zaś w 1518 tenże autor wydał dzieło Phisionomia. Z kolei pierwszy podręcznik przeznaczony dla szerokich rzesz adeptów chiromancji ukazał się na początku XVII wieku ? było to dzieło J. Kalkowskiego z Gwoźdźca Choromancja albo praktykowanie z rąk człowieczych z starych filozofów i nowych innych autorów pilnie i porządnie zebrane.
4.Magia jako kolejna popularna dziedzina nauk tajemnych w dawnej Polsce przywędrowała do kraju z Włoch, gdzie była szczególnie rozpowszechniona. Najdokładniej praktyki magiczne opisuje dzieło wydane w Krakowie 1637r. Thesaurus magicus domesticus. Uderzające jest w tym tekście zadziwiające połączenie magii z praktykami chrześcijańskimi. Wg. anonimowego autora jedynie dobry katolik może być dobrym magiem, tuż przed swoimi czarami winien on pomodlić się i na piersiach wypisać sobie gołębią krwią imiona ewangelistów. Dalej zaleca on, aby podejmować czary tylko za zgodą księdza (!) i za jego upoważnieniem, aby w ten sposób naprzód uzyskać rozgrzeszenie w przypadku przebrania miary. Wynika z tego, że w tamtych czasach kontakty z demonami uważano za część normalnego życia pobożnego chrześcijanina, a profity uzyskiwane z ich posługi mogły nawet służyć nauce chrześcijańskiej. Najstarszym zabytkiem piśmienniczym poświęconym demonologii w Polsce jest łaciński traktat Erazma Witelona De natura daemonum z XIII wieku. Praktyki czarnoksięskie opisuje też dzieło Katalog myśli cystersa Rudolfa z klasztoru w Rudach koło Raciborza. Szczególnie dużo informacji zawiera kompilacyjne (nieoryginalne) dzieło Postępek prawa czartowskiego przeciw rodzajowi ludzkiemu, opublikowane w 1570 r. w Brześciu Litewskim. Jest ono złożone z trzech części, w których kolejno opisuje się dzieje życia i grzechu Adama i Ewy, właściwy ?proces? szatanów przeciw ludzkości i omówienie różnych gałęzi sztuki czarnoksięskiej i funkcji poszczególnych demonów. Jego kontynuacją było dzieło Sejm piekielny straszliwy i examen książęcia piekielnego powstałe około roku 1615 dzięki jakiemuś żakowi krakowskiemu. Jest to utwór utrzymany w stylistyce jarmarcznej literatury sowizdrzalskiej i opowiada o sejmie, na którym Lucyfer odbiera sprawozdanie od rozesłanych przez siebie czartów. Cieszyło się ono dużą popularnością i było wznawiane (np. w 1622).
Niektórzy badacze uznają, że w Krakowie istniała oficjalna szkoła magii, na co wskazywałaby też wzmianka z Dworzanina polskiego (1566) Łukasza Górnickiego, gdzie jeden ze zwolenników tej sztuki żałuje, że się nie urodził w czasach, gdy ją jawnie w szkołach uczono. Podobne szkoły istniały na uniwersytetach w Salamance i Toledo. Wspomniane Akta rektorskie wymieniają szereg spraw związanych z uprawianiem magii i mówią o skandalu z roku 1579, jaki wybuchnął po wykryciu grupy studentów zajmujących się ?sztuką diabelską?. Być może z praktykami magicznymi związek miało literackie towarzystwo założone w Krakowie przez Konrada Celtisa (schyłek XV w) Sodalitas Litteraria Vistulana, jako że Celtis często w swojej poezji wspomina o sztukach tajemnych.
Magią zajmowały się także osoby duchowne, jak np. Jan Dziaduski, biskup przemyski od 1545 r., któremu Stanisław Orzechowski zarzucał zainteresowanie i chwalenie głośnego ówcześnie podręcznika magii tzw. Claviula Salomonis. Magię zwalczał aktywnie wspomniany już Stanisław Poklatecki w dziele Pogrom czarnoksięskie błędy, który z jednej strony uważał zjawy nekromanckie za zwidy i halucynacje, z drugiej zaś za dzieło szatana. Głośny był także Młot na czarownice (1614) Sprengera i Institorisa, a w polskim wydaniu, w dołączonej rozprawie, dominikanin Jan Nider dowodził, że dusze zmarłych nie mogą się ludziom pokazywać. Z kolei anonimowy autor Czarownicy powołanej wydanej w Poznaniu w 1639 wymienia szereg zajęć, którym oddawali się magowie i czarownice. Do najważniejszych należało przygotowywanie napojów miłosnych, przepowiadanie i wróżenie, odczynianie uroków, zaklinanie zbroi rycerskich, wykrywanie złoczyńców, czy też działania negatywne, jak sprowadzanie gradów, burz i niszczenie zasiewów, wywoływanie chorób, wprowadzanie zamętu (np. spalona na stosie w Poznaniu w 1544 roku Dorota Gniećkowa oskarżona była o ?skażanie?, czyli psucie piwa czy ?ostudzanie? niewiast do mężczyzn). Dzieło to jest o tyle ważne, że stanowi ono jedną z nielicznych prób w owych czasach trzeźwego spojrzenia na sprawę czarownic. Trzeźwo odróżnia się tutaj zabobon od czarów i choć traktuje się jako pokrewne, to zabobon niesłusznie staje się odstawą oskarżenia. Autor zaleca umiar w formułowaniu zarzutów, poleca aby rzekomej czarownicy dać czas na przygotowanie obrony a nawet przydzielić obrońcę. Szczególnie ostro występował on przeciw zwyczajowi pławienia czarownic i poddawania ich torturom.
Często czarownice do swoich praktyk wykorzystywały przedmioty kościelne: monstrancje, hostie, krzyże, wodę święconą, a nawet kości ludzkie, rdzę z dzwonów, wosk ze świec kościelnych czy mech z dachów kościołów. Pomimo tępienia praktyk magicznych w Polsce stosunkowo mało jest wzmianek o tragicznym końcu osób zajmujących się nimi, co stało w jaskrawej sprzeczności z pogromami czarownic mającymi miejsce w całej Europie. Do wyjątków w Polsce należą wzmianki o paktach z diabłem (np. płocki proces z 1524 Jakuba Czaba, oskarżonego o odprawianie mszy na cześć diabła), natomiast na Zachodzie protokoły procesów roją się od takich wzmianek.
Sprawy o czary były najczęściej rozpatrywane przez sądy biskupie, nigdy zaś przez sądy inkwizycyjne. Procedura ścigania czarownic wszczynana była na podstawie złożenia zwykłej skargi na podejrzaną osobę i w XVI wieku obejmowała dość często w trakcie procesów tortury fizyczne dla wymuszenia zeznań. Sądy świeckie poddawały czarownice próbom: szpilkowej, wody, łez, ognia i wagi. Według dzieła Porządki sądów miejskich z 1618 zeznania uzyskiwano laniem wody, octu lub wrzącego oleju do gardła ofiary, smarowaniem gorejącą smołą lub słonina, przykładaniem do pępka myszy, szerszeni lub innych jadowitych stworzeń, lub szarpaniem ciała rozpalonymi w ogniu kleszczami. Trzeba jednak podkreślić, że na ziemiach polskich najczęściej procesy o czary kończyły się zaprzeczeniem przez oskarżonego zarzucanych mu rzeczy i złożeniem przez niego uroczystej przysięgi o wstrzymywaniu się od czarów. Stosunkowo mało jest też wzmianek o wykonanych karach śmierci na osobach zajmujących się czarami i magią, choć zdarzały się przypadki śmierci podejrzanych w trakcie okrutnych przesłuchań. Definitywne zakończenie procesów o czary w Polsce nastąpiło dopiero wskutek uchwały sejmu z 1776 r. na wniosek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Praca własna – 2002 r.
tad7326
esondite1@wp.pl

Kazania sejmowe Piotra Skargi to teksty wbrew powszechnemu przekonaniu, nigdy nie wygłoszone. Zawierają oburzenie autora na sprawy według niego godne uwagi, karcą, usiłują wyperswadować słuchaczowi prawdy moralne, nauczyć, wskazać błędy w polskim społeczeństwie, poruszyć, oraz zachęcić do pracy nad reformowaniem słabości naszej ojczyzny.
Kazanie ósme “O szóstej chorobie Rzeczypospolitej, która jest dla grzechów jawnych i niekarności ich” to zwrócenie uwagi przez Skargę na niezwykle ważne tematy dotyczące Polski. W kazaniach tych podejmowane są tematy, które zachęcają do przeprowadzenia wielu reform związanych z poprawą bytu przeciętnego chłopa, oraz sądownictwem w Polszcze. Piotr Skarga nie pokazuje swoim słuchaczom w jaki sposób powinni zmieniać rzeczywistość, a wytycza szereg błędów i absurdów życia codziennego, których jego zdaniem być nie powinno. Zagrożeniem podstawowym jest według niego szerzenie się anarchii i lekceważenie moralności, nieprzestrzeganie jej. Autor opowiada się również za ograniczeniem przywilejów szlacheckich. Przepowiada upadek kraju, jest doskonałym wizjonerem i myśli racjonalnie, jest świadomy zagrożeń. Skarga we wspaniały sposób podejmuje się tematu, aż nie sposób zignorować jego kazań.
Utwór przesycony jest licznymi środkami stylistycznymi. Skarga używa stylizacji na język biblijny, który doskonale przemawia do człowieka, nadaje kazaniu odpowiednego tonu i wzniosłości. Stosuje w nim przede wszystkim wyliczenia, epitety, inwersje (charakterystyczne dla języka staropolskiego), cytuje biblię (aby nadać swojemu dziełu wymiar religijny), wielokrotnie używa apostrofy odnoszącej się do Boga, jakby wzywając go przy klęskach narodu.Porównuje, od czasu do czasu używa metafor, wyolbrzymia pewne sprawy aby podkreślić ich znaczenie w swoim kazaniu. Wypomina ludności ich karkołomne błędy, wzywa do ich naprawy.
W pierwszym fragmencie autora oburza lichwa i procenty, które zyskują lichwiarze na jej uprawianiu. Wyraża się krytycznie o bezsensownym gromadzeniu i zachłanności ludu, braku opamiętania w łakomstwie i próżności. Następnie odnosi się w swoim kazaniu do zbytków i złego używania dostatków. Dalej mówi o zachłanności, braku skromności, oraz rozrzutności. Ironicznie opowiada o wymysłach ludności, wożeniu pierzynek i łóżek na powozach, rozrzutności wśród dam w strojach oraz obżarstwie. Przyuważa, że miłosierdzie i dobre uczynki zginęły.Ojczyzna jest bardzo uboga, a domy są bogate. Pokazuje kontrast – najuboższej ludności i nędzy, w jakiej żyją, oraz bogactwie które w żaden sposób nie wpływa, nie pomaga biednym warstwom. Odnosi się do Sodomy cytując słowa Proroka o nasyceniu chleba i dostatku. Następnie przechodzi do niemiłości i niechuci wszystkich ku Rzeczypospolitej. Wypomina brak szcunku do ojczyzny, opowiada o swoim podejściu do tych spraw, rozgniewany i zniesmaczony cytuje “Tak się popsuje i w niwecz obróci, i w dym a w przeynę pójdzie chwała wasza i wszytki dostatki i majętności wasze.” Odnosząc się do biblii zadaje również pytania retoryczne, czy nie powinno opłakiwać się naszego kraju? Na koniec kazania również posługując się biblią mówi o matactwach i zdradach ludzkich, nieufności wobec siebie, co podsumowuje słowem Pana “Nakarmię ich piołunem i napój dam im wodę żółci.” Każe zauważyć że jesteśmy shańbieni, powinniśmy opłakiwać wszystkie te błedy i negatywne zjawiska dziejące się w ojczyźnie.
Skarga to pisarz szesnastego wieku, ale uważam że jego teksty również w pewnym stopniu mogą opisywać stan rzeczy czasów współczesnych. Dlatego jest to tekst uniwerslany, z którego każdy z nas może wyciągnąć stosowne wnioski, zastanowić się nad sobą i życiem w społeczeństwie, oraz dokonać poprawy, do jakiej autor wzywa.

W “Trenie IX” podmiot liryczny, utożsamiany z ojcem ,filozofem, poetą zwraca się do Mądrości. Była ona dla niego najważniejszą wartością przez całe życie. Według stoików człowiek kierujący się mądrością nie zna cierpienia, rozpaczy, bólu. Poeta uważał że posiadł stoicką mądrość, jednak i on cierpiał po stracie córki jak zwykły człowiek, który jest bezsilny wobec takich sytuacji życiowych. W trenie została zastosowana ironia, która wyraża zwątpienie w filozofię stoicką oraz w dotychczasowe wartości wyznawane przez poetę.

“Tren X” jest apostrofą do Urszulki. Zrozpaczony ojciec wątpi we wszystko, w istnienie życia po śmierci, potwierdzają to słowa: “Gdziekolwiek jest, jeśliś jest”. Występuje Topos “ubi sunt? ” dotyczący kruchości życia ludzkiego. W utworze zostało zadanych dziewięć pytań retorycznych o to, gdzie znajduje się teraz córka. Poeta szuka wyjaśnienia w religii chrześcijańskiej, zadając pytanie, czy Urszulka znajduje się w niebie pomiędzy aniołami. Odwołuje się do wierzeń starożytnych oraz mitologicznych. Nawiązuje do mitycznych wysp szczęśliwych, gdzie panuje wieczna radość. Wspomniana jest również religia wschodu. Pod koniec “Trenu X” poeta prosi Urszulkę, aby ukazała mu się we śnie lub jako zjawa.

“Tren XI” jest odzwierciedleniem buntu bohatera lirycznego wobec ideałów renesansu. W tym trenie poeta również zadaje pytania retoryczne, które podkreślają zwątpienie w wartości moralne, w opiekę boską oraz w możliwości odkrycia tajemnic życia i śmierci. Słowa podmiotu lirycznego negują wartości renesansu pochodzące z filozofii stoickiej, według niego świat to fraszka, która oznacza marność. Człowiek przeżywający śmierć córki nie ma oparcia w wyznawanej dotychczas wierze i filozofii.

“Tren XIX ” to ostatni utwór cyklu, który ma charakter pocieszający. Utwór ten jest utrzymany w konwencji onirycznej polegającej na ukazaniu rzeczywistości na kształt snu W “Trenie XIX” poeta odnajduje spokój, ukojenie bólu, równowagę duchową . Ukazuje mu się we śnie jego zmarła matka trzymająca na ramionach Urszulkę. Matka informuje Kochanowskiego, że jego córka jest teraz szczęśliwa w niebie i przez śmierć w wieku dwóch i pół lat uniknęła trosk, nieszczęść, chorób. Poucza ona poetę, aby ludzkie rzeczy pokornie przyjmował.

Mądrość i filozofia wyznawane przez Jana Kochanowskiego na nic się nie zdały wobec cierpienia, które dotknęło poetę. Stracił sens życia, gdy Urszulka umarła. Musiał poradzić sobie po ludzku, jak każdy człowiek zmagający się z przeciwnościami losu. Filozofia stoicka miała na celu zdystansować poetę od cierpienia, bólu, pomóc w przyjęciu z pokorą porażki życiowej, lecz było to niemożliwe. Mędrcowi i filozofowi łatwo było mówić o rzeczach trudnych do czasu, gdy nieszczęście dotknęło go osobiście. Ukojenie znalazł w religii chrześcijańskiej, która umocniła sensowność boskiego porządku świata.

zarówno mikolaj rej jak i jan kochanowski to pisarze tworzacy w epoce renesansu zwanej epoką odrodzenia w ktorej możemy wyroznic humanizm.obaj pisarze ukazywali nam w swej tworczosci zycie szlachcica ziemianina, lecz nie zapominali o chlopach i jego potrzebach. Nauki humanistyczne, które wzorowane były na antyku (twórczosci platona)pozwoliły na zobrazowanie zycia idealnego ziemianina.
Mikolaj rej w swej tworczosci niejednokrotnie odwolywal się do zycia człowieka ukazywal on w swych utworach jak zyje,a jak powinien zyc doskonale widac to w utworze ?zywot człowieka pocciwego? podzielił on swa ksiege na cztery czesci tak jak pory roku zobrazowal nam zycie szlachcica podkreslajac zaleznosc człowieka od natury starał się dac, przekazac nauke by postepowanie ziemianina się zmienilo.w tym utworze ukazuje się wizja wyidealizowana ukazuje samowystarczalnosc szlachcica. Według wieszcza celem zycia ziemianina jest uczciwa praca na, wlasnym gospodarstwie i pomnazanie swego majatku uswiadammia nam, iż człowiek winien podporzadkowac się naturze (rytmowi przyrody)zmiennosci pór roku jak sam tytół wskazuje pocciwosc w pojeciu reja to przedewszystkim postawa charakteryzujaca się brakiem pychy umiejetnoscia odnalezienia w zyciu spokoju cichej przystani i satysfakcji z wlasnej pracy.jan kochanowski tworca wielu fraszek,piesni, trenow porusza także, zycie człowieka np.; fraszka ?o zywocie ludzkim ?jest utworem refleksyjnym podejmuje tematyke filozoficzna.wyraza zadume nad zyciem,miejscem i rola człowieka, w swiecie człowiek nie jest tu panem samego siebie a tym bardziej pannem swiata i natury władze nad nim, bowiem ma wszechpotezna kierujaca się nie zrozumialymi przez niegoprawami i bardzo zmienna siła ?fortuna.włada ona tez wszelkimi dobrami ziemskimi, które przez to s.a. nie trwale i przemijajace tak jak ludzkie zycie ??.istota ludzka staje się w ten sposób igraszka.marionetka, którą ?usśmiawszy się ?z niej i jej zachowania na scenie można po spektaklu bez przeszkod spakowac i odlozyc na bok.kolejnym utworem, o którym chciala bym wspomniec z tak ogromnej tworczosci kochanowskiego jest fraszka ?o doktorze hiszpanie ? utwor ten pswiecony jest tematyce dworskiej bohaterem jest lekarz prawnik i poeta.jest obrazem, oddajacym atmoswere obyczajowa biesiad dworskich. Wyraza krytyke, pijanstwa stanowiacego nieodlaczna ceche wielu uczesnikow owych biesiad zposrod tak obszernej tworczosci jana kochanowskiego dostrzegamy utwor ?na dom w czarnolesie, ? który jest jedna wielka apostrofa ktorej adresatem jest bog ten utwor odzwierciedla nam postawe człowieka wobec boga. Poeta chce wyrazic swa wdziecznosc za wszelkie blogoslawienstwa i prosi o dalsza pomoc do konca jego dni. Natomiast we fraszce na lipe odnajdujemy podobienstwo do tworczosci reja kochnowski namawia, bowiem w tym utworze do harminijnego współzycia z natura fraszka ta podejmuje typowy dla epoki motyw pochwalny piekna i dobroczynnego wplywu przyrody na ludzka psychike jak już wspomnialem w tworczosc kochanoowskiego wpisuja się piesni o stoickim harakterze odwołujace się do patriotyzmu a także, ukazuja boga jako opiekuna ojca swych dzieci bog w epoce renesansu jest przeciwienstwem do boga srednowiecznego w piesni ix ukazane jest zycie człowieka jego los jest zmienny bardzo różny utworem blizniaczym piesni ix jest ?oda horacego? ukaazuja one to samoi daza do tego samego celu czyli do terazniejszosci a nie przeszlosci jednak utworem odwołujacym się do patriotyzmu jest ?piesn o spustoszeniu podola ? obrazuje nam sytuacjie, w jakiej znalezli się polacy po klesce z turkami wyraza swa rozpacz po spustoszeniu ziemi podolskiej w utworze poeta stwierdza za jeszcze jest czas na to by zebrac siły i stanac do walki trzeba jednak, aby szlachta porzuciła swe biesiady i wygody i szczedzila fundusze na prowadzenie wojny.odwolanie do patrotyzmu i zachecenia szlachty dostrzegamy w pierwszym poldskim dramacie, którego autorem jest kochanowski ?odprawa posłow greckich? w dramacie tym, wystepuja dwie przeciwstawne postacie antenor-ideał patrioty oraz parys dla, którego liczy się tylko jego dobro i wlasny interes parysa możemy porownac do wczesniej wspomianej szlachty polskiej.

Obie te postacie epoki renesansowej odzwierciedlały nam, zycie szlachcica, który nie zawsze zył wedłog zasad często je łamiac dbajac tylko, o wlasne interesy nie liczac się nie kierujac dobrem panstwa.tworczosc ta jestmoim zdaniem ponad czasowa, z czym zgodza się wszyscy, ponieważ możemy kozystac czerpac nauke po dzis dzien by okret nie zatonoł

Przedewszystkim odrodził się człowiek .o potrzebie duchowego przeobrazenia mowił już sw franciszek uzywajac łacinskiego slowa renovatio ,(odnowa) wtorował mu dante dla którego droga do prawdziwej doskonałosci była miłosc odrodzeniu człowieka towazyszyło odkrycie swiata .srednowiecze traktowało swiat bądź jako zrodło alegori ?sekretny jezyk odsyłajacy do boskich tajemnic bądź tez jako zagrozenie ?fałszywe bo odwodzace człowieka od boga swiat w epoce renesansu jest nieograniczonym polem ludzkiej aktywnosci należy pamietac ze w epoce renesansu odrodzila się i rozwineła sztuka czy nauka odrodziła się również pieczołowicie studjowana i rekonstrułowana starozytnosc która była siłą napedowa kultury renesansu.kolebkarenesansu były włochy to własnie stad zaczeły napływac nowe idee które stopniowo przekształcały europejska kulture tym nowym swieckim tedecjom sprzyjał wyrazny kryzys koscioła na uwczesnych uniwersytetach rozwijaja sie nauki nad jezykami starozytnymi w tym także nad greka rozwineły się także nauki zajmujace się literatura zwane wtedy naukami humanistycznymi .

W renesansie rozwinoł się humanizm swiatopoglad człowieka który w duzej mierze był zafascynowaniem samym soba to wlasnie zachwyt nad wlasnym ?ja? jego bogacstwo i zmiennosc zachwycała renesansowych myslicieli i artystow starozytne hasło “poznaj samego siebie” które było wypisane nad wejsciem do swiatyni sw apollina nabiera w tym czasie nowego zanczenia .poznac samego siebie to znaczy odkyc swoja podmiotowosc i okreslic swoje miejsce w swiecie . Humanizm był wiec najpierw ruchem umysłowym zmierzajacym przez studja nad jezykami i literatura antyczna do rekonstrukcji przesłania starozytnej kultury . Potem stał się swiatopogladem stawiajacym w crentum czółowieka i jego potrzeby duchowe i materialne . Filozofia renesansu był neoplatonizm był filozoficznym uzasadnieniem dla ruchu humanistycznego filozofowie renesansu pomimo iż znali dzieła platona w wersji sw augustyna zaczeli studjowac orginalne dzieła greckiego filozofa i interpretowac je w nowy sposób z platona brali przedewszystkim idee boskiej jednosci w ktorej powstało wszystko w praktyce oznaczało to dazenie do wielkiej syntezy wszysstkich sztuk ,nauk doktryn filozpoficznych i religijnych .renesansowi mysliciele probowaqli pogodzic rozne sprzeczne tradycje w imie pokoju zgody i jednosci
na platonie opierano tez nowa kkoncepcje człowieka jeśli swiat dzieli się na czesć idealna (bog aniołowie)i materjalna cielesna (zwierzeta rosliny minerały ) to człowiek jest jego nieznbednym dopełnieniem ponieważ łaczy w sobie te dwie sfery . Renesansowi towazysza reformacje którym doskonałym przykladem będzie luteranizm nazwa przez która okresla się reformacje wyznania wywodzaca się od protestow zwolennikow marcina lutra kolejnym reformatorem był jan kalwin który zarówno jak i luter odrzucał w praktyce wolnosc ludzka co było sprzeczne z humanistyczna koncepcja człowieka reformacja ta wyłoniła się ze studjow humanistycznych i zaprzeczyła w koncu istocie ruchu humanistycznego zamiast jednosci i zgody mnozyla podziały i kontrowersje zamiast godnosci akcetowala słabosc i grzesznosc człowieka .żrudłem inspiracji dla artystow tej epoki była z jednej strony natura która cierpliwie obserwowali z drogiej zas sztuka starozytna gorliwie studjowana w polsce charakterystyczny dla renesansu kult starozytnosci widac już np.; w mowach jana z ludziska nowa wizja panstwa niezaleznego od koscioła z mocna władza krolewska prezetował w swoim memoriale o naprawie rzeczpospolitej jan ostrorog pierwsze pokolenie humanistow w polsce pisało po łacinie właczyli się oni w ten sposób w miedzynarodowy humanizm korzystajac zarazem z wzorow literackich które oferowała starozytnosc polskim tworca renesansu będzie andzrej krzycki wybitny chumanista który w swej tworczosci odkrywa siębie se pragnienia .zreczny polityk i dyplomata przbiegły cyniczny mistrz dworskiej intrygi jego tworczosc jest niezmiernie roznorodna składaja się na nia zarówno utwory religijne jak i smiałe erotyki wiersze refleksyjne i złosliwe .nie mniejsza indywidualnoscia był mikolaj husowski ton jego poezji jest cierpki czasem nawet gwałtowny sprzeciw budzi bowiem podział na biednych i bogatych nawet bogowie zdaja się sprzyjac tylko tym którzy maja zasobny mieszek?potega niebem ustepuje przed sztukami złota ? kolejnym jego dziełem jest piesn nad zubrem napisanna na zamowienie leona x

renesans jest okresem w którym kształtuje się nowy model panstwa tworzonego przez swiadomych swoich praw i obowiązkow wobec zbiorowosci obywateli obywatel uczestniczacy w zyciu publicznym musiał być przedewszystkim mowca okazja do wyglaszania takich mow były sejmy oraz wszelkie uroczystosci publiczne studjowanie kultury antycznej pozwoliło na sztuke oratorstwa zwana retoryka okreslana jako sztuke dobrago mowienia .najsłuynniejszym politycznym pisazem polskim był andzrej frycz modrzewski jego najsłynniejsza mowa?łaski ? czyli mowa o karze za mezobujstwo była protestem przeciwko niesprawiedliwosci polskiego prawa swoje poglady pisarz wyłozył w obszernym traktacie ?o poprawie rzeczpospolitej ?
składał się on z 5 ksiag : 1 o obyczajach 2 o prawach 3 o wojnie 4 o kosciele 5 o szkole .frycz marzy o panstwie zadzonym przez filozofow panstwie surowym lecz sprawiedliwym wobec poddanych .dzieło frycza napisane humanistyczna łacina pozbawione polemicznego zacietrzewienia .starannie wywaza każdy sad . Dzieło to cieszyło się w owczesnej europie ogromnym zainteresowaniem modzrzewski nie przekonywal do swoich racji za wszelka cee starał się znalesc płaszczyzne porozumienia z ludzmi wyznajacymi odmienne poglady . Do siwtnych mowcow i pisarzy epoki renesansu zalicza się także piotr skarga do legedy narodowej weszły jego kazania sejmowe zawierajace sugestywny obraz uopadku rzeczpospolitej trawianej licznymi chorobami do chorob skarga zaliczał brak miłosci ojczyzny niezgode wewnetrzna oraz osłabienie władzy krolewskiej ,niesprawiedliwe prawo ,rozwiazłe obyczaje a przedwewszystkim sprzyjanie nowinkom religijnym panstwo o którym mowa w kazaniach które w rzeczywistosci nie były nigdy wyglaszane opierała się na idei silnej monarcii posłusznej kosciaołowi . Kazania te s.a. swietnym przykaladem retorycznej mowy celem skargi jest pouczenie ,zachwycenie i poruszenie czytelnika pisarz chce potrzasnac sumieniami odbiorcow pozyskac ich przychylnosc przez odwolanie się do bliskich im uczuc (np. Patriotycznych jego kazania okazały się prorocze przepowiedziały przyszłossc polski
do znanych pisarzy zaliczamy również mikolaja reja który poprzez swoje dziela również dazyl do poprawy syt w kraju zaklezalo mu by prawo było przestrzegane , należy pamietac jedmnak iż djalogi reformacyjne były skierowane przredewszystkim przeciwko naduzyciom i bledom koscioła . Oczym swiadczy krotka rozprawa miedzy trzema osobami panem wojtem a plebanem która ma ulubiona przez renesan forme djalogu prawdy szukano w zderzeniu roznych racji w prezetacji rozmaitych sposobow widzenia swiata rej piszac rozprawe wzorowal się na tradycji djalogow platonskich w których sokrates prowadził swego rozmowce do sekretnego swiata ideii zamiłowanie reja do konkretow broniło go przed pokusa powtarzania gotowych zwrotow to o czym pisał musiało być autentycznie bliskie
do pisazy renesansu należy jan kochanowski wraz ze swymi piesniami fraszkami czy trenami

podsumowujac epoke renesansu możemy stwierdzic iż był to okres w którym rozwinol się humanizm mysl (swiatopoglad ).tworcy renesansu wyglaszali w sych rozprawach piesniach czy kazaniach swoje poglady swoje racje na temat naprawy panstwa jak również poprawy bytu zwyklych obywateli w swych dziełach zaczeli troszczyc się o chłopow przedstawiajac realia ich zycia ,często nie zgadzajac się protestowali ku zachowaniu zlachty .szeroko stwierdzone pojecie iż renesans jest odrodzeniem jest sluszne oczym dowiadujemy się analizujac tworczosc renesansowa wzorowana na antyku która jak wiadomo przybyla do polski z wloch które były kolebka renesansu