Scena V aktu IV ukazuje wpadkę oszusta. Elmira chcąc ukazać mężowi prawdziwe oblicze ich gościa uknuła podstęp. Każe schować się małżonkowi pod stół uważnie przyglądać się nadchodzącym wydarzeniom. Nadchodzi świętoszek. Początkowo jest on nieufny, podejrzliwie odnosi się do przychylności wobec własnej osoby. Gospodyni jednak udaje troskę o jego los i zachęca go do wyznania swoich uczuć i planów. Świętoszek w końcu postanowił się otworzyć i opowiedzieć o swoich namiętnościach. Składa Elmirze dwuznaczne propozycje (?Jeżeli tylko niebo nam na drodze stoi, Usunąć tę zawadę leży w mocy mojej: Przeszkodą to nie będzie szczęśliwości naszej.?), która w końcu godzi się zostać jego kochanką. O panu domu Tartufe wypowiada się w następujący sposób: ?To człowiek stworzony, by go za nos wodzić. Toż on przyjaźni naszej sam pragnie najszczerszej, I sprawiłem, że choćby widział, nie uwierzy.? W ten sposób Orgon przekonał się o prawdziwym obliczu świętoszka.

Powyższa scena umiejętnie ośmiesza wiele zjawisk. Jednym z nich jest dewocja i dwulicowość. Świętoszek doskonale udaje osobę głęboko wierzącą, cnotliwą, świetnie kamufluje swą prawdziwą osobowość i wykorzystuje naiwność innych ludzi. Nie cofnie się przed niczym, by osiągnąć swój cel. Innym przedmiotem kpin pisarza jest ludzka naiwność ukazana w tym utworze u Orgona i jego matki. Oboje z łatwością dają się owinąć wokół palca przybyszowi i ślepie wierzą w jego udawaną pobożność. Pomimo usilnych perswazji pozostałych domowników nie zmieniają oni swojego zdania o świętoszku. Pan domu w wyniku niesłusznych według niego oskarżeń posuwa się nawet do wydziedziczenia swojego syna. Ośmieszeniu zostało poddana także łatwość z jaką mężczyźni dają się oszukać kobietom za pomocą nieskomplikowanego podstępu. Świętoszek mimo znajomości swojego ?fachu? z łatwością wpadł w sidła zastawione przez panią domu.

Utwór ?Świętoszek? doskonale ośmiesza wiele postaw będących powszechnymi w społeczeństwie francuskim XVII wieku. Sztuka była przez to nawet przez pewien czas zakazana. Jednak zachowania opisane przez pisarza nie odeszły w niepamięć i są obecne w społeczeństwie także w dzisiejszych czasach.

Do glownych idei oswiecenia zalicza sie krytycyzm, racjonalizm, empiryzm, utylitaryzm, sensualizm oraz ?dazenie do szczescia?. Kazda z tych wartosci pelnila wazna role w rozwoju oswiecenia, pod wzgledem politycznym, moralnym oraz uczuciowym. Oswiecenie bylo epoka pelna sprzecznych teorii, ktore mialy pomoc spoleczenstwu dojsc do prawdy o sensie zycia. Polskie oswiecenie czerpalo bardzo wiele cech z Europy, szczegolnie pod katem spolecznym. Sasiednie kraje mialy duzy udzial w przeksztalceniach ustrojowych, spolecznych i kulturalnych i dzieki temu Polska zdolala przetrwac sto dwadziescia lat w politycznej niewoli.

Oswiecenia europejskie polegalo na wprowadzeniu do swiadomosci ludzi wartosci, ktore by uswiadomily im sile ich umyslu, waznosc nauki i oswiaty oraz wage idealow wolnosci i rownosci. Krytycyzm byl najwazniejsza wartoscia oswiecenia, byl on nurtem, ktory odnosil sie do Kosciola i religii oraz do instytucji politycnych i spolecznych. Nie podwazal zycia religijnego spoleczenstwa ale kwestionowal wiele jego zasad i oddalal sie od pojecia istnienia Boga. Racjonalizm popieral taka forme poznawania prawdy o zyciu ,poniewaz ten prad byl zwolennikiem systematycznego i logicznego myslenia. Racjonalizm byl jedna z wielu wartosci, ktore Polska zaadaptowala z europejskiego oswiecenia. Racjonalizm pozniej stal sie podwalina deizmu, ktory sie pozniej rozdzielil na materializm i ateizm. Deizm uznawal istnienie Boga oraz religijne nakazy moralne, jednak nie godzil sie z wyznaniowymi formami wiary. Materializm i ateizm byly upotegowaniem deizmu. Oba prady odrzucaly religie oraz istnienie Boga, wierzyly jedynie w to, co materialne i logiczne. Podobnie dzialal empiryzm, odrzucal wszystko to, co nie bylo potwierdzone w praktyce. Rezultatem racjonalizmu i empiryzmu bylo entuzjastyczne podejscie do odkrywania swiata i rozumienia spoleczenstwa. W ten sposob powstal utylitaryzm, czyli uzytkowosc literatury i kultury w edukacji i wychowaniu. Ten poglad byl podkreslony przez sensualizm. Wedlug sensualizmu, zrodlem wiedzy byly zmysly, poniewaz zmysly sa darem natury nie sa poddane ksztaltowaniu wedlug zasad ustalonych przez ludzkosc, to tez odbijaja rzeczywistosc. Pojecie natury bylo bardzo znaczaca czescia oswiecenia i stanowila baze dla pradow oswieceniowych, szczegolnie empiryzmu poniewaz swiadczyla o tym, iz wszystko co ?naturalne? jest stale i prawdziwe. Wszystko co zostalo znieksztalcone w rozwoju cywilizacyjnym bylo uwazane za falszywe i nie originalne. Chociaz wiara byla niepoparta przez filozofow, wedlug wielu z nich podstawowym prawem czlowieka bylo dazenie do szczescia, i to tez bylo jednym z podstawowych dazen oswiecenia. To byly glowne idee oswiecenia europejskiego i za razem polskiego. Glowna roznica miedzy oswieceniem w Europie bylo to, ze w ruchu swiatopogladowym uczestniczyli katolicy, deisci oraz ateisci. Znaczy to wiec ze epoka oswieceniowa europy byla w wiekszosci skupiona na religijnym aspekcie i znacznie bardziej angazowala sie w filozofii. Natomiast wspoltworcami polskiego oswiecenia byli arystokraci, szlachta i emacypujacy mieszkanie Wyniki z tego to, ze Polska bardziej przejmowala sie spoleczno ? politycznymi sprawami, a religia byla sprawa podrzedna.

Wowczas te idee wladajace Europa spowodowaly wiele zmian, nie tylko w umyslach uczonych ale tez calej ludzkosci. Niektore proby zmian ustrojowych sie powiodly, niektore nie zostaly zauwazone. Zmiany spoleczne tez nastapily w pewnym stopniu, ale najwieksza metamorfoza miala miejsce w kulturze Rzeczypospolitej. Literatura, sztuka, muzyka, wszystko to podleglo duzej dozie inspiracji oryginalnego stylu myslenia.

Za czasow saskich nastapila degradacja wagi roli panstwa polskiego. Polska zaczynala byc traktowana przedmiotowo podczas rozgrywek miedzy Rosja a Prusami. Tak tez nastapilo oslabienie wladzy krolewskiej. W Polsce, w przeciwienstwie do Europy Zachodniej wzrastalo znaczenie magnaterii, a konsekwencja tego byl miedzy innymi pierwszy rozbior. Katoliccy magnaci utworzyli zwiazek zbrojny, ?Konfederacje Barska?, ktora byla skierowana przeciw Rosji. Byla ona zwiazana w ?obronie wiary i wolnosci? co bylo jedna z waznym idei oswiecenia. Konfederacja miala charakter antykrolewski i jej celem bylo zahamowac ingerencje Rosji w wewnetrzne sprawy Rzeczypospolitej. Konfederaci otrzymali pomoc Francji i Turcji, panstwa te były zainteresowane oslabieniem Rosji. Turcja wypowiedziala wojne Rosji ale ja przegrala, a Rosja zdobyła due tereny. Wzrost potęgi Rosji nie spodobał się Prusom i Austrii, dlatego Katarzyna II poparla plan rozbiorowy Polski zeby pomoc Prusom i Austrii tez wzrosnac w sile. To byla kleska dla konfederatow i zamiast pomoc Polsce, oslabila ja jeszcze bardziej. Tak tez aby zapobiec dalszym blednym decyzjom i dzialaniom konfederacji, zostala uchwalona Konstytucja 3 maja w 1791 roku. Zniosla liberum veto, wprowadzila dziedzicznosc tronu i nadala prawa mieszczanom. Konstytucja ta zadala cios monarchii pruskiej i stala sie zagrozeniem dla imperium rosyjskiego. Magnateria opozycyjna w Ukrainie oglosili nastepna konfederacji przeciwko tej rewolucji. Wojska rosyjskie doprowadzili do drugiego rozbioru. Polska nie zdolala sie obronic i poniosla kleske, a to doprowadzilo do trzeciego rozbioru dokonanego przez Rosje, Prus. i Austrie lacznie.
Idee oswiecenia przyczynily sie przede wszystkim do rozkwitu swiadomosci politycznej i przejscia od feudalizmu do wczesnego kapitalizmu. Walczono z niszczacym panstwo sarmatyzmem i gloszono potrzebe reform. Zamiast absolutyzmu, ktory byl stylem myslenia kierujacy sarmatyzm, powstal racjonalizm.Szczegolna role w głoszeniu hasel oswiecenia odegrala publicystyka. Dzięki niej każdy człowiek mogl zapoznac się z sytuacja polityczna wlasnego kraju i koncepcjami reform. Wazna role odegral warszawski ?Monitor? wspierany finansowo przez krola Stanislwa Augusta Poniatowskiego. Zgodnie z głownym haslem polskiego oswiecenia mial uczyc i bawic. Dzieki niemu człowiek stał się wrazliwy na dobro panstwa, krytyczny wobec posuniec politykow i swiadomy problemow Rzeczypospolitej.
Wazna tez czescia rozwoju spolecznego Polski staly sie obiady czwartkowe zapoczatkowane przez samego Krola. Obiady czwartkowe mialy miejsce na Zamku. Gromadzila sie grupa najwybitniejszych poetow, publicystow i dzialaczy polskiego oswiecenia. Na tych obiadach dyskutowalo sie projekty reform ustrojowych i przedstawiano prace literackie. Stanislaw August Poniatowski bardzo sie staral utrzymywac zycie spoleczne narodu aktywne i nie obojetne politycznie. Nastepnym wiec posunieciem Krola bylo powolanie Komisji Edukacji Narodowej dla oswieconych. Byl to pewien sposob ratowania ojczyzny. Program nauczania wyrosl z racjonalizmu i empiryzmu i zmierzal do wyksztalcenia oswieconych patriotow.
Wszystkie idee oswiecenia mozna zobaczyc w kulturze oswieceniowej Polski. Kazdy poeta, artysta, kompozytor czerpal inspiracje z roznych zrodel oswiecenia i w ten sposob wszyscy zaspokajali potrzeby narodu. Barok bardzo obnizyl standard jezyka i choc klasycyzm i sentymentalizm dazyly do prostoty srodkow wyrazu, siegaly do norm jezyka mowionego i jasnosci w przekazie. Klasycyzm wplynal na uksztaltowanie sie powiesci i nowych form publicystyki takiej jak esej czy felieton. Tworcy sentymentalni dazyli do wyrazenia prawdy ludzkich przezyc i czesto gustowali w gatunku literackim takim jak sielanka.
Teatr tez stanowil wazna czesc rozwoju kultury Polskiej. Z inicjatywy krola zalozono w Warszawie pierwszy w Polsce teatr publiczny. Wystepowaly w nim trzy zespoly, francuski, wloski i polski. Zadaniem teatru bylo uczenie przez zabawe, podobny cel mial Monitor.
Nowoczesny tok myslenia w oswiecenia przyczynil sie znaczaca do zmian w ustroju panstwa, w zyciu spolecznym oraz kulturalnum narodu. Wszystkie idee oswiecenia niosly ze soba wspolne przeslania, uczyly myslenia indywidualnego i tworczego.

?Myśl przewodnia sentymentalizmu:
” Życie bez miłości, to czarodziejska latarnia bez światła. ” J.W.Goethe
?Kierunek umysłowy i literacki w Europie w drugiej połowie XVIII wieku, ukształtowany w opozycji do klasycyzmu. (Polsce zrodził się w latach 1760-1770, istniał do czasu powstania romantyzmu (ok. 1822).
?Prekursorem Jean Jacques Rousseau:
oUczucie jest podstawową cechą kultury ludzkiej
oKultura i cywilizacja niszczą w człowieku to, co dobre
oCzłowiek jest rozdarty między czułością, dobrocią, a wymaganiami, jakie stawia mu cywilizacja
oTrzeba powrócić do natury i odbudować w człowieku dobroć
oCzłowiekowi dają szczęście uczucia takie jak miłość, przyjaźń, życie w zgodzie z samym sobą, z głosem serca
?Nazwa nurtu pochodzi od dzieła Laurence’a Sterne’a Podróż sentymentalna.
?Powieść ? Podróż sentymentalna przez Francję i Włochy dała nazwę jednemu z głównych kierunków literatury XVIII wieku. Bohater odbywa podróż, której celem jest jednak nie poznawanie nowych miejsc, zabytków czy krajobrazów, lecz innych ludzi, a zwłaszcza ich uczuć. Świat wartości ukazany w tej powieści jest wynikiem przyznania prymatu ludzkim uczuciom. Pisarza szczególnie interesuje rodzenie się miłości i subtelne świadectwa tego uczucia, odczytywane z gestów i spojrzeń. Sterne buduje wizję życia ludzkiego opartą na delikatnych wewnętrznych przeżyciach i doznaniach. Jego bohater kieruje się w swym działaniu głęboką uczuciowością, odczuwając litość dla cierpiących i współczucie dla samotnych.
Cechy
?Nakłada na literaturę obowiązek ukazywania życia wewnętrznego człowieka oraz kształtowania autentycznych więzi międzyludzkich, co też prowadzi do moralizatorstwa.
?Sentymentalizm jako nurt Oświecenia ma motywację racjonalną: Ważne jest panowanie nad uczuciami, ale w pewnym stopniu można ominąć rozum i pozwolić
na swawolne działanie uczuć (w człowieku zauważalne są dwie struktury: rozumu
i uczucia)
?Metody poznawania świata według nich to: empiryzm i sensualizm.
?Ludzie zaczynają wytwarzać sztucznie atmosferę ewokującą rodzenie się uczuć (nastrojowe świątynie, altany, obeliski, kaskady, które mają być scenerią do marzeń
i lektury prowadzącej do wyzwolenia uczuć, często w sposób teatralny). Stany uczuciowe starano okazywać się za pomocą wyglądu, zachowania i przesadnej czułostkowości. Przywiązywano wagę do różnych pamiątek i miejsc związanych
ze szczególnymi przeżyciami. Dążenie do naturalności i prostoty wiązało się
z zainteresowaniem ludem i obyczajami. Miłość została uznana za najistotniejsze i najsilniejsze uczucie w życiu ludzkim.
?Cechy stylu:
oPostawę sentymentalną charakteryzuje zdolność do wyższych uczuć takich jak miłość czy przyjaźń. (Nasilenie pierwiastka uczuciowego)
oPoszerzenie tematyki literatury i wzbogacenie jej o treści społeczne
oW literaturze podkreślanie indywidualizmu bohaterów,
oZwiązany z awansem społecznym klas średnich, szczególnie mieszczaństwa; wprowadzenie folkloru
oStylowi retoryczno-oratorskiemu przeciwstawienie intymności i czułości,
oNastroje religijne, smutek i melancholia,
oWprowadzenie uczuć litości i empatii,
oNaśladowanie natury, ale nie ucywilizowanej, lecz prostej, a nawet dzikiej.

oCzłowiek sentymentalny (bohater literacki):

- postrzegany prywatnie, a nie społecznie,
- ma uczuciowy stosunek do życia i nie kieruje się tylko rozumem,
- nie chce podlegać układowi norm warunkującemu egzystencję w społeczeństwie,
- chce być w bliskim kontakcie z naturą,
- wrażliwy i subtelny,
- szczery w stosunku do innych ludzi,
- zdolny do poświęceń.
?czuły
?patrzy na świat przez pryzmat miłości
?powinien analizować własne przeżycia
?powinien kochać przyrodę
?powinien bywać na łonie natury
?nie powinien korzystać ze zdobyczy cywilizacji
?najlepiej żeby był pasterzem lub pasterk

oDzieło sztuki, zgodnie z zasadami kierunku, powinno mówić o uczuciach, psychice człowieka i przeżywanych przez niego emocjach. Dla nurtu typowe były gatunki: sielanka, powieść sentymentalna. romans sentymentalny, drama mieszczańska, liryka osobista, powieść grozy, ballada, pamiętnik liryczny
oTendencje sentymentalistyczne pojawiły się w XVIII w.: w Anglii – w komedii (R. Steele), tzw. tragedii domowej (L. Lillo, E. Moore), poezji sielankowej (J. Thompson, T. Gray), w powieściach
S. Richardsona, O. Goldsmitha i L. Sterne’a, którego Podróż sentymentalna przez Francję i Włochy (1768, wydanie polskie 1817) odniosła międzynarodowy sukces.
We Francji, gdzie największą rolę (także w odniesieniu do innych literatur europejskich) odegrała twórczość J.J. Rousseau, np. Nowa Heloiza (1761, wydanie polskie niepełne 1961), do nurtu sentymentalizmu należeli także m.in. D. Diderot, L.S. Mercier.
W Niemczech sentymentalizm wystąpił m.in. w poezji J.H. Vossa, Ch.F. Gellerta i S. Gessnera (od jego nazwiska wywodzi się specyficzna wersja sentymentalizmu, zwana gessneryzmem).
W Rosji sentymentalizm hołdowali A.N. Radiszczew (Podróż z Petersburga do Moskwy 1790, wydanie polskie 1954) i N.M. Karamzin.
Polski sentymentalizm ukształtował się w twórczości poetyckiej F. Karpińskiego, F.D. Kniaźnina, K. Brodzińskiego, wystąpił także w powieściach M. Wirtemberskiej, F. Bernatowicza, L. Kropińskiego, C. Godebskiego, F.S. Jezierskiego, M. Krajewskiego, F. Skarbka, J.U. Niemcewicza.
oW sentymentalizmie mamy do czynienia z poezją miłosną (np. “Do Justyny” F.Karpińskiego) i grobową (np. “Żale sarmaty” F.Karpińskiego).
Gorączka werterowska’ odzewem młodych na losy Wertera w utworze Goethe’go.
Modelem miłości sentymentalnej może być uczucie między Laurą i Filonem
w sielance sentymentalnej “Laura i Filon” Franciszka Karpińskiego.
W Polsce ostoją sentymentalizmu były Puławy, a główną protektorką była żona księcia, Izabela Czartoryska. Zerwanie z modą cudzoziemską, obowiązują polskie stroje bez peruk. W Puławach Czartoryscy zbudowali dwie sceny, na których grywało się jedynie polskie sztuki. Izabela gromadziła pamiątki w tzw. świątyni Sybilli, na której umieszczony był napis “Przeszłość przyszłości”. a początku lat 80. XVIII w. wybuchł ostry konflikt między królem Stanisławem Augustem a dotychczas sprzymierzonym z dworem Adamem Kazimierzem Czartoryskim. Spór, nazwany przez historyków aferą Dogumowej, wywołany tak naprawdę przez nieprzyjaznych królowi przedstawicieli państw ościennych, miał skłócić bliskich do tej pory politycznych współpracowników. Na dworze zainicjowano intrygę, której skutkiem było dotarcie do króla wiadomości, że Czartoryski planuje go otruć, zaś wśród współpracowników księcia Adama Kazimierza rozpowszechniono informację, że będzie dokładnie na odwrót. Efektem złośliwych plotek była wielka kłótnia między dotychczasowymi sojusznikami, którzy, także prowokowani przez swoich bliskich, nawzajem oskarżali się o chęć wymordowania. W 1783 r. rodzina Czartoryskich wyjechała z Warszawy i założyła nowy ośrodek życia towarzysko-literackiego w Puławach.
Inicjatorką życia puławskiego była Izabela Czartoryska, a cały ośrodek stał w stanowczej opozycji wobec dworskiego klasycyzmu. Hołdowanego tam Homera, zastąpiono Osjanem, bohaterem legend MacPhersona. Atmosfera tajemnicy i czułości, którą nasączone są Pieśni… została bardzo skutecznie przeniesiona do Puław, których wizytówką były angielskie ogrody (roussowski motyw triumfu natury nad człowiekiem), wyraźny wpływ lektury Ogrodów Delille’a.
To właśnie w Puławach zanegowano stanisławowskie zapatrzenie we francuską obyczajowość i wielbione przez klasycystów wzorce antyczne. Czartoryscy zwrócili się ku polskiej przeszłości, a w ich postrzeganiu historii nie obcy stał się sentyment do wieków minionych. Natężenie akcentów rodzimych i patriotycznych, a także afirmacja czynu zbrojnego (w czasie Sejmu Wielkiego) zaczęły przepełniać utwory nadwornego poety Puław ? Dionizego Kniaźnina. Na jego operach muzycznych (Trzy gody, Cyganie) oparł się puławski teatr.
Drugim ośrodkiem sentymentalizmu były Szczorse rodziny Chreptowiczów. Był to jednak ośrodek lokalny, znacznie mniejszy od centrum Czartoryskich. Został niemal zupełnie zapomniany, także dlatego, że większość utworów jego poetki Teofili Glińskiej mocno ustępuje lirykom Kniaźnina.
oSztuki plastyczne
a) nieoryginalne, pod publikę
b) motywy pasterskie, dworskie, sielanka, pejzaże, portrety (b. uczuciowe)
c) wzruszenia, tkliwość itp.
d) odbicie późnego rokoko
e) delikatne
f) J. H. Fragonard ? mistrz sentymentalizmu i erotycznej pikanterii, gra światła, lekkość, naturalność, świetne ruch i gesty
g) T. Gainsborough ? dostojny sentymentalizm, malował kropkami i kreskami ?
z daleka wyglądało dobrze
h) Watteau, Boucher, Guardi

Bracia Załuscy podarowali swój przebogaty księgozbiór społeczeństwu, zakładając pierwszą w Europie publiczną bibliotekę.

Ksiądz Konarski rozpoczął reformę szkolnictwa od założenia nowoczesnej, elitarnej szkoły Collegium Nobilium, wychowującym młodych arystokratów

W osiemnastym wieku rozwijać się zaczęła polska publicystyka i związana z nią prasa. Powstały takie pisma jak “Kurier Polski”, “Polak Patriota”, “Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”. Z inicjatywy króla powstał “Monitor”.

Rozwój drukarstwa był przede wszystkim następstwem rozkwitu twórczości literackiej. O literackiej świetności tych lat świadczą nowatorskie utwory Krasickiego (poematy heroikomiczne, powieści, satyry, bajki), Trembeckiego, Naruszewicza. W tym samym czasie miejsce w literaturze zdobyli tacy twórcy jak Karpiński, Kniaźnin, Zabłocki.

Kontynuowano reformy edukacyjne. Powstała Szkoła Rycerska zwana też Korpusem Kadetów. Miała dostarczyć ludzi wykształconych, przede wszystkim wojskowych i inżynierów, wywodzących się z biedniejszych grup szlacheckich. Najważniejszym aktem było jednak stworzenie pierwszej w Europie państwowej instytucji do spraw szkolnictwa – Komisji Edukacji Narodowej. Powołano Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które zajmowało się opracowywaniem i upowszechnieniem podręczników. Podstawą materialną działań Komisji były dobra skasowanego zakonu jezuitów.

Intensywna działalność edukacyjna pozwoliła także na pewne nadrobienie zacofania naukowego względem Zachodu. Zreformowane uniwersytety stały się także placówkami naukowymi. Rozwinęła się znajomość fizyki, chemii i medycyny. Najwybitniejszą postacią nauki ścisłej był astronom i matematyk Jan Śniadecki. Rozwijały się także nauki społeczne (Staszic, Kołłątaj).

W 1765 roku powstał pierwszy w Polsce teatr publiczny (także z inicjatywy króla) – Teatr Narodowy. Wydzierżawiono dla niego gmach, w którym występowały trzy zespoły: polski, francuski i włoski.

Rozwijała się także wielostronnie kultura muzyczna. Tradycyjnymi jej ośrodkami były kościoły i klasztory. Muzyka religijna nieraz osiągała wysoki poziom artystyczny. Muzyka świecka znajdowała niekiedy możnych protektorów w dworach magnackich

Aktywność kulturalna króla zaznaczyła się najsilniej w dziedzinie sztuk plastycznych i literatury. Roztoczył on szeroki mecenat nad artystami i pisarzami.
Słynne stały się królewskie Obiady Czwartkowe. Były one bardziej formą organizacji życia kulturalnego, niż wspierania twórców, jednak i ten charakter miały. Były to cotygodniowe spotkania, które rozpoczęły się od około 1770 roku. Odbywały się na Zamku Królewskim lub w Łazienkach. Zbierali się na nim przedstawiciele elity intelektualnej, zbliżenie do króla w jego programie polityczno-kulturalnym – Konarski, Naruszewicz, Bohomolec, Czartoryski, Zamoyski, Krasicki, Wybicki. W swobodnej atmosferze salonu literackiego toczono dyskusje nad istotnymi kwestiami naukowymi, oświatowymi, prawno-politycznymi, literackimi.

Jednakże nie tylko król sprawował mecenat nad kulturą. Duże zasługi położył również wspominany dwór Czartoryskich w Puławach. Stał się on jednym z najważniejszych ośrodków kulturalnych w kraju

3. Jakie wady narodowe Polaków wskazywali twórcy literatury polskiej? -

Krasicki często zajmuje się krytyką zachowań szlachty; najwyraźniej widać to w jego satyrach. Krytykuje wiele aspektów sprawy: marnotrawstwo, lenistwo, hazard, lekkomyślność, zachwycenie cudzoziemszczyzną, sarmatyzm, no i oczywiście zachowania takie jak pijaństwo;

“Żona modna” krytykuje wzorce zachodnie, modę i ze¬psucie; żona: jest rozrzutna, strasznie dba o to, aby być jak najbardziej w zgodzie z francuską modą
“Do króla” jest bezpośrednio krytyką króla z punktu wi¬dzenia szlachty, a w rzeczywistości po¬chwałą króla, jego zalet i krytyką ciemnoty szlachty;
“Świat zepsuty” jest jakby szybkim zasygnalizowaniem ogólnej tematyki satyr, bowiem wymienia w nich autor wiele ujemnych cech szlachty obok siebie: bezprawie, zajmowanie się pomnażaniem własnych majątków za wszelką cenę, egoizm szlachecki, no i oczywiście brak troski o losy Polski; na koniec poeta przywołuje znany już motyw Polski jako tonącego okrętu, który każdy musi ratować lub zginąć razem z nim;

Jedną z głównych i najgorszych wad Polaków, w świetle opinii oświeceniowych pisarzy, była ciemnota i nieuctwo.Za poważną wadę Polaków uważali oświeceniowi pisarze przywiązanie szlachty do tradycyjnej złotej wolności. W czasach saskich demokracja szlachecka zdegenerowała się i przybrała formy anarchii. Nadużywanie liberum veto do załatwiania swych doraźnych interesów i sejmikowe pieniactwo doprowadziły do paraliżu władzy państwowej.Dokuczliwą wadą narodową Polaków, która do dziś im pozostała, było także pijaństwo. Szlachta i duchowni z lubością nadużywali alkoholu. Ten pociąg do kieliszka łączył się z zamiłowaniem do zabaw i hulanek, czego także za zalety naszego narodu poczytywać nie można. Alkoholizm był doskonałą pożywką dla pozostałych przywar Polaków. Człowiek pijany staje się agresywny, nieodpowiedzialny i nieprzewidywalny w swych uczynkach. Polska szlachta nawet na trzeźwo przejawiała duży stopień agresji, nie cechowała się odpowiedzialnością i często ulegała zmiennym nastrojom
„Powrót posła” – Julian Ursyn Niemcewicz
Starosta – chciwość, przeciwnik wszelkich zmian, kłótliwość.
Starościna – obojętność wobec spraw państwowych, kosmopolitka hołdująca w polskiej modzie, typowa żona modna.

4. Cech gatunkowe i uniwersalne treści bajek Ignacego Krasickiego.
Bajki są utworami o charakterze moralistycznym i filozoficznym, wyróżnia je zwięzłość, prostota narracji, bohaterami bajki są najczęściej zwierzęta, występujące jako alegorie typów ludzkich.
Bajka narracyjna – jest dość długa, obejmuje około dziesięciu, często nawet trochę więcej wersów. Pojawia się narracja, krótka historyjka.
Bajka epigramatyczna – cechuje ją niewielki rozmiar i zwięźle ujęty morał.
W bajkach Krasicki wyśmiewa liczne wady ludzkie: głupotę, pychę i zarozumiałość, lekkomyślność, naiwność, fałszywą pobożność,

„Szur i kot” – Ośmiesza ludzką pychę. Szczur kojarzy się z zarozumiałością, pychą. W swoim samouwielbieniu zapomina o kocie swoim wrogu, który wykorzystuje chwilę słabości i dusi go na śmierć. W życiu należy kierować się pokorą i skromnością.

„Dewotka” – Wyśmiewa i piętnuje fałszywą pobożność, na pokaz. Dewotka potrafi jednocześnie modlić się i bić swoją służącą.

„Jagnię i wilcy” – W świecie dominuje prawo silniejszego. Jagnię kojarzy się z niewinnością, słabością, wilki zaś z siłą i okrucieństwem.

„Malarze” – Ludzie są spragnieni pochlebstw i pochwał. Przedstawione są dwie sylwetki malarzy portrecistów, jeden z nich był malarzem dobrym i żył w ubóstwie, bo malował twarze takie, jakie były w rzeczywistości, drugi zaś był malarzem kiepskim, ale malował twarze piękniejsze przez co żył w dostatku.

,,Ptaszki w klatce”. Bajka ma charakter polityczny. Stary czyżyk przejawia troskę o losy kraju, wspomina czasy, kiedy Polska była krajem wolnym, tęskni za wolnością. Młody czyżyk natomiast nie jest tym zainteresowany, bo urodził się już w niewoli. “

5. Udowodnij, że twórczość Krasickiego ma charakter patriotyczny:

Bajki – Krasicki wyśmiewa liczne wady ludzkie głupotę, pychę, fałszywą pobożność, lekkomyślność. Są także takie bajki, które zwracają uwagę czytelnika na przejawy tyranii i despotyzmu ze strony władców „Ptaszki w klatce” bajka mówi o tym, że kto znał smak wolności nigdy nie zaakceptuje żadnej formy zniewolenia, odzyskanie wolności stanie się celem jego działania i życia.

Satyry – Kreślą obraz życia w XVIII wiecznej Rzeczypospolitej. Polacy często nie mając pojęcia o polityce uwielbiają krytykować innych i radzić im jak rządzić państwem.
„ Do króla” – atakuje niechętne Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu stronnictwa sarmackiej szlachty. Zarzuty wobec króla

- niekrólewskie pochodzenie
- pochodzenie polskie
- młody wiek
- zbytnia łagodność w sprasowywaniu rządów
- zbytnie wykształcenie i dbałość o naukę.
Wymienione wady są zaletami króla. Utwór ten jest pochwałą zalet, ale jednocześnie atakiem na szlacheckich sarmatów.

„Żona modna” – Krytykuje przyjmowanie zagranicznych wzorców, co wiedzie do ruiny majątków, upadku klasy szlacheckiej.

„Monachomachia” – ukazuje tryb życia zakonników niezgodny z regułami klasztornymi – obżarstwo, nieuctwo, głupotę.

I któż to zaśmielił waści,
Że się tak ważysz mącić mój napitek?
Nie ujdzie ci bez kary tak bezecna wina.

Naturalna czynność jagnięcia, jaką jest picie wody przedstawiona zostaje przez wilka jako przestępstwo i naruszenie jego wilczych praw! Słowo „waść” było formą poufałego zwracania się do drugiej osoby, przyjętą w środowisku szlacheckim, z czasem rozszerzoną na niższe stany i wskutek tego odbieraną niekiedy przez szlachcica jako lekceważąca – zatem, za jego pomocą, wyrażona zostaje pogarda wilka dla baranka. Następne wersy to informacje o reakcji napadniętego:

Panie dobrodzieju, racz sądzić w tej sprawie
Łaskawie.

– tak zwracając się do wilka, baranek znowu podkreśla nierówność bohaterów, wyższość adresata, swoją słabość i zależność od niego. Baranek zwraca się do swego oskarżyciela, używając formuł przyjętych w obcowaniu z osobami wyżej postawionymi w hierarchii społecznej: „panie dobrodzieju”, „racz sądzić”, a podkreślenie wagi przysłówka „łaskawie” poprzez samodzielny wers, ma tu dosłowny sens: baranek naprawdę zdany jest na łaskę wilka.
Baranek próbuje się bronić – przytacza różne argumenty, ale jest przy tym bardzo ostrożny, by nie urazić wilka, próbuje wręcz pozyskać jego zaufanie:

Obacz, że ja niżej ciebie, niżej stojąc zdroju,
Nie mogę mącić pańskiego napoju.

Jaki skutek wywiera obrona? Reakcja wilka jest gwałtowna – taktowna i rzeczowa obrona wyprowadza go z równowagi. Wilk uważa, że baranek broniąc swej niewinności i zaprzeczając oskarżeniom, zadaje mu kłamstwo w żywe oczy. Co w takiej sytuacji robi oskarżyciel? Broni się… kolejnym atakiem. Pogróżka i wyzwisko języku smoczy dają czas na wymyślenie nowego zarzutu. Wilk mówi o jego jadowitym języku baranka, o tym że rok temu został przez niego obrażony, lekceważy argument, że wtedy nie było go jeszcze na świecie. Tempo sporu jest coraz żywsze, wymiana replik bezpośrednia, jak w dramacie, bez udziału narratora, który zabierze głos dopiero przy końcu bajki.
Baranek jednak i tym razem zbija zarzuty wilka. Tymczasem wilk po raz kolejny napada, a argumenty, które przytacza mają w jego mniemaniu uzasadnić pożarcie baranka:

Czy ty, czy twój brat, czy który twój krewny,
Dość, że tego jestem pewny,
Że wy mi honor szarpiecie;
Psy, pasterze i z waszą archandyją całą
Szczekacie na mnie, gdzie tylko możecie.

Teraz atakowany jest już nie baranek, ale cała zbiorowość wrogów wilka: rodzina, inne owce, wreszcie cała owczarnia, strzegące jej psy i pasterze – oskarżony „ty” przechodzi w „wy”.
Muszę tedy wziąć zemstę okazałą – taką konkluzją kończy się wywód wilka, zamykający ostatecznie spór. Przedstawiona tu fabuła wprowadza w klimat, atmosferę rozprawy sądowej. Wilk jest jednocześnie oskarżycielem i sędzią, a jego ostatnie słowa to wyrok w sprawie baranka. Do procesu nawiązuje też dobór słownictwa – jest mowa o „winie”, „karze”, „sądzeniu”.
Na końcu bajki, po długiej przerwie, ponownie wypowiada się narrator. Dopowiada całą historię: wilk przeszedł od słów do czynów i na mocy „sprawiedliwego” wyroku pożera niewinnego baranka.
Narrator od początku był życzliwy w stosunku do baranka, nazywa go jagniątko, podkreśla, że jest jeszcze dzieckiem, a zdrobnienie i arkadyjski obraz sugerują sympatię. Wilka narrator nie daży sympatią – informuje o jego niecnych zamiarach i potępia przytaczając jego absurdalne argumenty.
Bajka Stanisława Trembeckiego Wilk i baranek należy do ich narracyjnego typu – ma charakter fabularny; rozbudowany i dokładny opis służy jako dowód pewnej tezy. Utwór ma formę dialogu, który wpływa na obrazowość narracji, ożywia akcję i podkreśla racje bohaterów, ukazując ich punkt widzenia (zaznacza opozycję: baranek – wilk), dodatkowo treść i sposób wypowiedzi bohaterów to element ich charakterystyki.
Trembecki wzorując się na La Fontaine’ie posłużył się wierszem sylabicznym nieregularnym (wiersze o różnej liczbie sylab, np. 8-zgłoskowiec lub 13-zgłoskowiec) – najswobodniejszym spośród używanych w poezji tamtych czasów – i zastosował niektóre środki stylistyczne (przerzutnie, epitety, mowa zależna) i rzadkie rymy („perorze-porze”). Spór między bohaterami udramatyzowany został poprzez przytaczanie słów obu uczestników zajścia, natomiast bogactwo języka zasilanego obficie wyrażeniami potocznymi, nawet gwarowymi, ale także rzadkimi i wyszukanymi, dodaje dyskretnie humoru.
Istotą, celem bajki jest dydaktyzm – pouczenie. Bajka Stanisława Trembeckiego Wilk i baranek uczy, że nie należy tolerować bezprawia i przemocy. Morał został już powiedziany na początku: światem, także ludzkim, rządzi siła! Opowiedziana fabuła potwierdza tylko tę prawdę. Autor pokazuje, w jaki sposób działa przemoc, i przez to angażuje intelektualnie i emocjonalnie, kształtuje postawę sprzeciwu wobec „wilczych praw”. Bo nie użycie siły fizycznej zostało tu wyeksponowane, ale to, w jaki sposób akty przemocy próbuje się zalegalizować i usprawiedliwić. Autor ukazuje sprzeczność między prawami naturalnymi a moralnymi, potępia relacje społeczne oparte na założeniu, że prawo stoi po stronie silniejszego i potępia świat, w którym rządzi przemoc i spryt. Przygnębiający jest taki świat, podobnie jak i „sprawiedliwy” wyrok wilka…
Być może, do napisania bajki skłoniła Trembeckiego sytuacja polityczna Polski – propaganda zaborców, którzy szukali kruczków prawnych usprawiedliwiających rozbiór Polski.

W dobie Oświecenia wykształcił się kierunek literacki odwołujący się do antyku i uznający jego dzieła za ideał piękna oraz prawdy. Był to klasycyzm. W ramach prądu klasycystycznego rozwinął się poemat heroikomiczny. Źródłem komizmu było tu zderzenie błahej treści z wyniosłą formą, czyli złamanie zasady decorum.
Prekursorem poematu heroikomicznego wśród poetów rodzimych był Ignacy Krasicki. Jest on twórcą wielu satyr, w tym ?Monachomachii? i ?Antymonachomachii?.
Pierwszy z owych utworów ukazał się w 1778 roku. Pomimo faktu iż utwór został wydany anonimowo, szybko zidentyfikowano jej autora. Krasickiego zdradził jego charakterystyczny styl pisania ? bogatość środków językowych tj.: porównania, epitety, anafory, pytania retoryczne, przerzutnie.
Dla ludzi współczesnych Krasickiemu wydanie tego dzieła było prawdziwym szokiem. Należy pamiętać, że w oświeceniu w Polsce powszechny był sarmatyzm i wiążące się z tym ideologie. Szlachcica ? Sarmatę charakteryzowała bowiem m.in. głęboka wiara we wszechmogącego Boga. Zatem stan duchowny, osoby pośredniczące między Bogiem a człowiekiem były ogromnym autorytetem, dlatego też krytyka kleru w ?Monachomachii? spotkała się z bardzo żywym negatywnym odzewem.
?Monachomachia? jest dziełem odzwierciedlającym polskie realia XVIII w. Można to zauważyć już w opisie miejscowości, w której rozgrywa się akcja. Ukazana jest dysproporcja pomiędzy ilością zakonów (było ich dziewięć) a innego rodzaju zabudowań. W utworze przedstawiony został spór pomiędzy dwoma spośród zakonów: karmelitów i dominikanów. W swoim dziele ponadto Krasicki natrząsa się z przywar mnichów jako zbiorowości, czasami jednak wyłuskuje jakąś postać, która silnie uwydatnia jakąś cechę.
Już w pierwszej pieśni zostają wytknięte takie cechy jak: lenistwo: ?Ksiądz przeor (?) pierwszy raz w życiu Jutrzenkę zobaczył?; pijaństwo: ?Raczył się napić raz, drugi, trzeci?; otyłość będąca wynikiem nieumiarkowania w jedzeniu: ?otarł z potu mięsiste jagody?, ?siadł, ławy pod nim dubeltowe jękły?; trwoga o rzeczy materialne- ojciec doktor martwił się tylko o to by nie brakło alkoholu i jedzenia; zapatrzenie w siebie- zakonnicy uważali siebie za ostoje wszelkich cnót.
Krasicki w kolejnych pieśniach przypisuje zakonnikom takie cechy jak: brak poszanowania innych (podczas przemowy o. Pankracego zgromadzeni bracia posnęli), przesądność (o. Rajmund gdy przewrócił się na progu odebrał to jako zły omen i zapowiedź dnia bogatego w nieszczęścia), nieuctwo (biblioteka klasztorna znajdowała się w opuszczonej części zgromadzenia), porywczość, zapalczywość, upór.
Do bezpośredniego starcia między zakonnikami dochodzi w pieśni piątej. Dwa bractwa spotykają się na dyspucie lecz w jej wyniku dochodzi do rękoczynów. Do walki używano wszystkiego, począwszy od własnych pięści a skończywszy na sztućcach i ?uczonych księgach?. Zwaśnione zakony pogodzić w stanie był jedynie alkohol o czym dowiadujemy się w pieśni szóstej.
Sentencję odnoszącą się zarówno do całości tekstu jak i utworu wydanego w roku 1779 odnaleźć można w pieśni piątej:
?Szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych,
Śmiejmy się z głupich choć przewielebnych.?
W ?Monachomachii? można dostrzec różne rodzaje komizmu. Najbardziej zauważalne są zabawy słowem, dwuznaczności np.: Hermenegildus od siedmiu boleści. Inny dostrzegalny rodzaj komizmu to przemowy ojców świętych nieudolnie naśladujące styl retoryczny baroku. Wypowiedzi duchownych są groteską. Gdy są to pojedyncze zdania wyrwane z całości utworu brzmią dumnie i mądrze np.: ?Nie w piciu, w księgach jest prawdziwa nauka?, lecz gdy połączy się je z innymi zdaniami np.: ?Wdzięczna miłości kochanej szklanice?, wywołują one uśmiech na twarzy czytelnika. Zabiegi nadające tekstowi komiczny wydźwięk zostały powielone w kolejnym dziele tego samego autora.
?Antymonachomachia? ukazała się w 1779r. Tym razem Ignacy Krasicki podpisał się pod dziełem własnym nazwiskiem. Był to zabieg celowy, by uspokoić nastroje jakie wywołała ?Monachomachia?. Powszechnie było bowiem wiadomo, że przedrostek ?anty? oznacza zaprzeczenie. I tak by się mogło wydawać na pierwszy rzut oka. Nawet sama treść utworu bez głębszej analizy wydaje się być zaprzeczeniem treści ?Monachomachii?.
Krasicki w ?Antymonachomachii? podkreśla cnotliwość, niewinność, żarliwość, pokorę, przykładność i głęboką wiarę duchownych, jednak po zagłębieniu się w treść utworu można odnaleźć zdania, które tylko potwierdzają zarzuty z ?Monachomachii?, np.: ?klasztor (?) budował wszystkie miejsca okoliczne?, ?rozweseleni uprzejmym obchodem, napawali się i piwem i miodem?.
Otwierając ?Antymonachomachię? czy ?Monachomachię? bez głębszego wczytywania się w treść utworów łatwo można dostrzec ich budowę. Oba dzieła składają się z sześciu pieśni podzielonych na oktawy zapisane jedenastozgłoskowcem. Dzieląc oktawy na całostki czterowersowe można zauważyć zmienny rozkład rymów: raz jest to aabb innym razem abab.
W obu tych utworach można odnaleźć liczne nawiązania do innych dzieł, m.in. odniesienie do utworu z V w. p.n.e. pt. ?Batrachomymachia? (wojna żab z myszami), zarówno pod względem treści jak i samej nazwy utworów. Inne podobieństwa do starożytnych utworów odnajdujemy zagłębiając się w treść. Mamy tu do czynienia z porównaniami homeryckimi jakie występowały chociażby w ?Iliadzie?. Kolejny odnośnik do literatury antycznej jaki można odnaleźć to silne nawiązania do mitologii greckiej. Zarówno w ?Monachomachii? jak i w ?Antymonachomachii? występuje wyimaginowana postać jaką jest Jędza Niezgody, będącą swoistym odbiciem bogini Eris. Innym nawiązaniem do mitologii jest ingerowanie owej postaci w losy ludzkości tak jak to mieli w manierze bogowie olimpijscy
Dla ludzi współczesnych zadziwiającym jest fakt, że Ignacy Krasicki krytykował w doraźny sposób stan, z którego sam się wywodził. W czasie gdy wydawał ?Monachomachię? i ?Antymonachomachię? piastował urząd biskupa warmińskiego. Świadczyło to o jego wielkiej odwadze oraz umiejętności samokrytyki.
Na podstawie ?Monachomachii? i ?Antymonachmachii? można zauważyć, że duchowieństwo było krytykowane nie tylko w sposób jawny, ale i pośrednio poprzez liczne analogie i sprytne zabiegi literackie.

W pieśni piątej ?Monachomachii? odnaleźć można doskonałą definicję satyry jako gatunku:
?I śmiech niekiedy może być nauką
Kiedy się z przywar, nie z osób natrząsa;
I żart dowcipną przyprawiony sztuką
Zbawienny gdy szczypie a nie kąsa?

Bibliografia:
1.Krasicki I.: Antymonachomachia. W: Krasicki I.: Dzieła zebrane. Poematy. Wrocław 1998, s. 56-107.
2.Krasicki I.: Monachomachia czyli wojna mnichów. Olsztyn 2004, 40s.
3.Miłkowski T.: Klasycyzm [Hasło]. W: Praktyczny słownik terminów literackich. Warszawa 1995, s. 120.
4.Miłkowski T.: Poemat heroikomiczny [Hasło]. W: Praktyczny słownik terminów literackich. Warszawa 1995, s. 172.
5.Polańczyk D.: Antymonachomachia. W.: Utwory wierszem Ignacego Krasickiego ? Opracowanie lektury. Łódź 2002, s. 33-34

Mianem oświecenia nazywa się okres w historii Europy, a także prąd kulturalny przypadający na lata od 1680 do 1780 roku, czyli pomiędzy barokiem a romantyzmem. Epoka ta była pierwszą w dziejach nowożytnych formacją kulturową, w pełni świadomym swojego istnienia. Ówcześni mówili o swoich czasach jako o „wieku rozumu” (w Anglii), „wieku filozofów” (we Francji), „wieku oświeconym” (w Niemczech) lub „epoce świateł”. Okres ten nazwano oświeceniem ponieważ przywiązywał on wielką wagę do siły rozumu, jako światła rozjaśniającego drogi poznania człowieka i świata.

2. Kolebki oświecenia:

Oświecenie narodziło się na Wyspach Brytyjskich. Grunt pod „wiek rozumu” w Anglii przygotował jeszcze pod koniec XVII wieku John Locke, a zmarły w roku 1751 polityk Henry St John, 1. wicehrabia Bolingbroke był również historykiem i filozofem, który m. in. wywarł znaczący wpływ na Woltera, będącego przez jakiś czas protegowanym angielskiego magnata.

Właściwy rozwój i rozkwit filozofii oświeceniowej miał miejsce we Francji, w której to rozwinęły się trzy skrzydła oświecenia. Skrzydło pierwsze przychylne wobec ancien régime’u (starych rządów) reprezentowali apolityczni zwykle lub monarchistyczni popularyzatorzy wiedzy i naukowcy: Élie Fréron, Louis de Jaucourt i Monteskiusz (który jest autorem teorii trójpodziału władz). Skrzydło drugie, filozofów przychylnych zwykle władzy i idei monarchii absolutnej i skupionych na walce z religią i przywilejami Kościoła, reprezentowali François-Marie Arouet, zwany Voltaire, Paul d’Holbach, Denis Diderot, Jean Le Rond d’Alembert. Skrzydło trzecie stanowili radykalni przeciwnicy zarówno monarchii jak i Kościoła; demokraci i proto-socjaliści: Jean-Jacques Rousseau i Gabriel Mably. Wczesnym ich reprezentantem mógłby być nieprzejednany Bernard le Bovier de Fontenelle.

3. Filozofia oświeceniowa:

Racjonalizm – uznaje rozum za jedyne i konieczne narzędzie poznania świata. Twórcą racjonalizmu był francuski uczony Kartezjusz („Rozprawa o metodzie”), który przywiązywał szczególną wagę do roli rozumu w poznawaniu prawdy, był zwolennikiem systematycznego, rozumowego ładu w dochodzeniu do prawdy, odrzucał wszelkie uprzedzenia i przesądy. Przedstawicielami tego kierunku byli Wolter oraz Diderot.

Empiryzm – jest to pogląd uznający doświadczenie zmysłowe za jedyne źródło poznania świata. “Empiria” znaczy “doświadczenie”. Prekursorem tego nurtu był angielski filozof Francis Bacon (1561-1626). Kładł on nacisk na rolę doświadczenia w procesie poznawania świata, odrzucając to wszystko, czego nie da się potwierdzić praktycznie. W okresie oświecenia filozofię tę rozwijał John Locke.

Deizm – pogląd filozoficzny zakładający istnienie Boga – stwórcy świata, jednak nie ingerującego w bieg wydarzeń na tym świecie. Deizm to owoc racjonalizmu przeciwstawiającego się wiedzy objawionej i dogmatom wiary; deiści uznawali wagę nakazów moralnych płynących z religii, odrzucali natomiast objawienie i wyznaniowe formy wiary. Deistami byli Diderot oraz Wolter, obaj walczący z fanatyzmem religijnym.

Ateizm – pogląd odrzucający istnienie Boga i przeczący istnieniu wszelkich sił nadprzyrodzonych. Pojawił się w pismach francuskiego filozofa przyrody Paula Holbacha. W oświeceniu był to nurt bardzo rozpowszechniony ze względu na to, że uznano podstawy religii katolickiej za niezgodne z rozumem.

4. Postawy i idee:

Optymizm – jest to idea podkreślająca stosunek do życia, w którym świat postrzegamy przede wszystkim jako pozytywne miejsce, jako coś dobrego. Optymiści generalnie postrzegają ludzi i zdarzenia jako dobre. Mają tak zwany ‘”pozytywny” stosunek do życia, wierząc w to iż rzeczy z czasem ułożą się poprawnie. Twórcami filozofii optymizmu są Christian Wolff i G. Leibniz.

Humanitaryzm – Kierunek w sztuce i literaturze XVIII wieku, oparty na idei humanizmu, głoszący wiarę w potęgę rozumu ludzkiego, uznający poznanie człowieka i praw rządzących przyrodą za podstawowe zadanie filozofii, nauki i sztuki.
Krytycyzm – to postawa umysłowa i badawcza dociekająca racji wszelkich przekonań (również własnych), gotowa do przyjęcia twierdzeń tylko uzasadnionych i sprawdzonych oraz do zmiany uznanych twierdzeń wobec wystąpienia przeczących im faktów. Postawa krytyczna w filozofii zyskała szczególną powszechność w okresie oświecenia, w którym filozofowie ze szczególną ostrością odrzucali wszelkie dogmaty. Najpoważniejsze zadanie filozofowie oświecenia widzieli w krytyce pojęć, szczególnie J. Locke, G. Berkeley, D. Hume.

Środki wyrazu satyry:
IRONIA – słowna i sytuacyjna, ukryta kpina w formie pozornego uznania
PARODIA – naśladownictwo mające na celu ośmieszenie wzorca
SARKAZM – zjadliwa ironia
GROTESKA – wybrane cechy, przerysowanie świata, osoby, karykatura

„CHUDY LITERAT” – A. Naruszewicz
- pamflet na pseudowykształconą szlachtę, o bardzo wąskich horyzontach, dumną ze swojego sarmackiego rodowodu, nie znającą narodowej kultury i literatury, prymitywnej
- bohater tytułowy – literat – chudy, ubogi, głodny
- Naruszewicz porusza problem czytelnictwa w kraju, atakuje duchowy i intelektualny prymitywizm szlachty
- Ludzi nie interesuje historia, otaczający ich świat, nie wszyscy potrafią czytać
- Szlachta zainteresowana jest wyłącznie legendami, przysłowiami, przepisami kulinarnymi, datami świąt, imienin.

„DO KRÓLA” – I. Krasicki
- adresat – król Stanisław Poniatowski
- Krasicki (w imieniu szlachty) zarzuca królowi młody wiek, polskie pochodzenie, zamiłowanie do kultury, poszanowanie dla ludzi kultury, zbytnią dobroć i pobłażliwość oraz fakt, że jest on szlachcicem, królem elekcyjnym i nie wzbudza szacunku
- utwór krytykuje polskich magnatów i szlachtę, którzy niechętni byli planom reform, nie na rękę było im umocnienie władzy centralnej, bo to zaszkodziłoby tylko ich przywilejom
- poeta ośmiesza głupotę szlachty, wyraźnie wskazuje brak zainteresowania się losami kraju z jej strony
- PANEGIRYK – uroczysty utwór wysławiający daną osobę zwykle w tonie pochlebstwa lub przesadnego zachwytu, TU: ukazanie zalet króla, jako wad
- „Do króla” jest ostrym atakiem na polską bezmyślność, pychę i manię wyższości (nieposzanowanie króla, wywodzącego się ze szlachty)

„PIJAŃSTWO” – I. Krasicki
- rozmowa dwóch szlachciców na temat zgubnych skutków nadużywania alkoholu
- pretekstów do opróżnienia kieliszka jest wiele: proszone obiady, wypicie „dla zdrowia”, imieniny żony
- według szlachcica, którego od alkoholu boli głowa, pijaństwo to nałóg, jest zgubny w skutkach, niszczy pamięć i marnuje zdrowie, rujnuje rodzinę
- drugi szlachcic potwierdza to długą tyradą, po której jego rozmówca stwierdza „ napiję się wódki”
- jest to satyra na pijaka, który wbrew zdrowemu rozsądkowi nadużywa trunków
- postać racjonalisty – moralisty pozbawiona jest dynamiki i werwy – jego długi i nudny wykład nie przynosi skutku

„ŚWIAT ZEPSUTY” – I. Krasicki
- podmiot liryczny poszukuje we współczesnym mu świecie wartości, które niegdyś stanowiły o świetności Polski
- powołanie się na tradycję, tworzoną przez przodków dzisiejszej zdemoralizowanej i zepsutej młodzieży
- narzekanie na świat, w którym dominują kłamstwa, przekupstwa, bezbożność bezbożność rozpusta; dzieci nie szanują rodziców, młodzież nie interesuje się sprawami kraju
- w opisanym świecie nie istnieje prawdziwa przyjaźń

Satyry Krasickiego pełniły funkcję dydaktyczną. Wymierzone były przeciwko ciemnocie, zacofaniu, konserwatyzmowi, fatalnym zwyczajom. Propagowały zdrowy rozsądek, nawoływały do poprawy i refleksji.